Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.
Alice Miller her ebeveynin bilinçlenmesi için okuması gerektiği, çocuklarla ebeveyn arasındaki psikolojik sorunlara eğilen ve bunu okurlara sunarken de gayet anlaşılır ve hayatın içinden çekip çıkardığı kelimelerle aktararak kitaplarını okunabilir hale getiren iyi psikiyatrlardan biri Aynı zamanda sosyolog da ve felsefe üzerine bir doktorası var, fakat bu kitabı değerlendirirken ağırlıklı olarak psikiyatrist kimliğine değineceğim.
Miller, 20 yıl boyunca Zürih’te psikanalist olarak çalışırken üzerinde sıkça durduğu konulardan biri çocukluk dönemi ve etkileri. Yetenekli Çocuğun Dramı, Hayat Yolları, Başlangıçta Eğitim Vardı ve Beden Asla Yalan Söylemez isimli bu 4 kitabı Türkçe’ye çevrilerek aslında bize çok iyi katkı sağlayabilecek bilgilere sahip olma imkanımız sağlandı. Ama birçok kişi Alice Miller’ı okumaktan geçtim, bilmiyor. Ki, ben de bu kitabını 2016 yılında almama rağmen daha yeni okudum. Yaşım gereği sonra okumam gerektiğini hissetmiştim sanırım. Kitabın arka kapağında bulunan yazının içeriğinin daha çok yetişkin kadınlar ve özellikle annelere hitap ettiği inancına kapılmama neden olmuştu. Fakat şimdi anlıyorum ki çocukların da, genç insanların da, ebeveynlerin de bu kitabı okuyarak öğreneceği çok şey var.
“Pek çok kadın gibi ben de, genç bir anneyken, gerek çocuğuma gerekse kendime ilişkin yeterince bilgili olmamanın acısını çektim. Daha bilgili olsaydım pek çok şeyi daha iyi yapabileceğimi, ama bunları artık telafi edemeyeceğimi bilmek çok üzücü. Bununla birlikte hayatımın ancak ileri dönemlerinde fark edebildiğim bazı şeyleri başkaları ile paylaşma isteğini duyuyorum bugün.
Benim çektiklerimi başkalarının çekmemesi dileğinden doğdu bu öyküler. Tanıdığım kadınların çoğu, bugün hiç değilse daha fazla bilgilendirilmiş olmaktan sevinç duyuyor. Bu bilgi artışı, erişkin çocuklarıyla daha açık bir diyaloğa girmelerini ve torunlarını daha iyi anlayabilmelerini sağlıyor. Öykülerim zaten bilgili okura pek yeni bir şey sunmayacak belki ama böylesi okurların hâlâ azınlıkta olduğunu duydum. İnsanların çoğunluğu, çocuklukla bugüne dek pek az ilgilenmiş durumda.” –Alice Miller (Arka Kapak Yazısı)
Kitapta toplama kampları, diktatörler, ensest, taciz, doğum travması, histeri, mesleğini kötüye kullanan terapistler, öz-saygı, iletişimsizlik, nefret gibi karmaşık ve üzerine fazlasıyla düşünülmesi gereken hassas konuları içeren oluşturduğu hikayelerdir. Hikayelerde anlatılmak istenen sade ve kısa bir şekilde aktarılırken, yer yer tesadüfi unsurlarla belirli karakterler karşılaşmış (mesela Amerika’daki doktorun karşısına çıkan hastanın Polonya’da Nazi saldırısından önce beraber yaşadığı arkadaşı çıkması) ve karşılaşmaları sonucu kendileri hakkında belirli analizler yaparak geçen zamanda nelerin değiştiğini/değişmediğini birbirleriyle paylaşmaktadırlar. Özellikle 2 öyküde çocuklar anne-babalarıyla yüzleşerek onların kendilerini “terbiye etme” yöntemlerinin aslında ne kadar sağlıksız ve yanlış olduğunu aktarmakta ve bundan dolayı ilerde yaptıkları tercihlerin nasıl etkilendiğini söylemektedirler. Fakat bunu içlerindeki öfke veya nefreti arındırarak, sakince ve empati kuracak kadar hakim ve bilinçli olarak söylemektedirler. Yani onları suçlamak ve suçlayıp kendilerini haklı çıkararak ben böyleyim diyerek kenara çekilmek yerine bu durum karşısında uzunca süren ruhsal fırtınalar ve duygu patlamaları sonucunda onların yanlışlarını belirterek aslında kendilerini özgür, özgüvenli bir yetişkin olarak görmek istiyorlar.
Normalde kitapların önsözü veya girişleri pek ilgimi çekmez hatta bazen uykumu getirir. Ancak bu kitabın hem giriş hem önsöz kısmında Miller’ın yazdığı kısmı kitabın iyi olduğunu hissederek okudum. Giriş kısmında neden bu kitabı yazdığını ve yazarken neden bu öykü biçimini seçtiğini aktarıyor. Giriş kısmından alınan bir paragraf zaten arka kapakta yer alıyor -üstte paylaştığım kısım-. Önsözden birkaç bölüm paylaşayım :
“Köken, kalıtım ve eğitim tarafından, gerek olumlu gerekse olumsuz anlamda şekillendirilmişliğimiz ne denli güçlü olsa da yetişkin insanlar olarak bu izleri yavaş yavaş tanımaya başlayabilir ve otomat gibi hareket etmekten kurtulabiliriz. Bu izlerin ne denli farkına varırsak, çıkmaz sokaklarımızdan kurtulmamız ve yeni veriler edinebilmemiz o denli kolaylaşacaktır. Kurtuluş yolları tıpkı kişisel kaderler gibi birbirinden oldukça farklı ve çok sayıdadır. Bu kaderlerden bazıları okuyacağınız öykülerde anlatılmaktadır.”
“…Bu kişiler, çocukluklarında çekmek zorunda kaldıklarını bir kez bile olsun sorgulama ve hatta haksızlık olarak görme imkanı bulmaksızın otuz, kırk, elli yıl yaşamışlardır. Gayet doğal bir şekilde de kendi çektiklerini çocuklarına çektirmişlerdir. Aradaki bağlantıları açık olarak göremedikleri sürece kendilerini bu takıntılardan kurtarmaları mümkün değildi. (…) Eleştiri yeteneği kazanmalarını sağlayan bu gelişme, insanları kendilerine acır duruma getirmeyip tam tersine kendi acıları sayesinde çocuklarına karşı eşduyum geliştirmelerini ve onlara hayat boyu taşıyacakları zararlar verdiklerini fark etmelerini sağlamıştır.”
“İnsanın hayatını nasıl yoluna koyacağının reçetesi yoktur. Hedefler ve bunları gerçekleştirme olanakları kişiden kişiye değişir. Çocukluğumuzda potansiyelimizin tümünü geliştirmemiz her zaman mümkün olmadıysa da, eski korku, güvensizlik ve yoksunlukların kalıntıları hala bizimle olsa da, bilincimizin genişlemiş olması pek çok şeyi daha iyi bir hale getirmemize olanak tanır. Bunda, sevgi ve saygı içerisinde büyüme, çocukluklarında kaygısızca zevk ve neşe duyma şansına sahip olmuş ve bu yüzden de ileriki yaşlarında daha kolay ve mutlu bir hayat sürebilmiş duyarlı insanlarla temasın rolü de küçümsenemez.”
Yukarıda belirttiğim üç bölüm de aslında hikâyelerin nasıl şekilleneceği üzerine bir fikir oluşturuyor. Ki, psikolojinin insanlara bahane, kolaylık, uyuşturan ilaçlar sağlama fonksiyonuna tamamen karşı biri olarak özüne baktığımızda insanın farkındalık seviyesinin artmasını sağlayarak kendisinin ve yakın çevresindekilerin ruh halinde bir iyileşme, olumluluk gözlenmesine yarayan bir tür bakış açısı olması gerektiğini düşünüyorum. Kitaptaki öykülerde eş seçiminde sonradan fark edilen ebeveyn-eş benzerliğinden, tatminsizliğin yıkıcı sonuçlarından, ebeveynle yüzleşme sırasında yaşanabilecek diyaloglardan bahsedilirken kendinize dair birçok şeyi bulabilirsiniz. Sadece çok fazla noktalama işareti kullanılması gözüme çarptı. Yerli yersiz virgül konulması mesela, fakat bazı cümlelerin uzunluğundan dolayı anlam kaymalarını engellemek için sanırım. Çocuklarımızın eğitimi ve terbiyesi, onlara verdiğimiz değer ve söz hakkının onların ilerdeki yaşamını nasıl etkilediği ve bu aşamalarda kişiliğini dolayısıyla da diğer insanlar olan olan iletişiminin temelini kurduğunu/kurduğumuzu anlamamız için bir kılavuz niteliğinde. Fakat sadece bir başlangıç ya da bir adım olabilir bir kitap okuyan için, size kalmış. Hem bilgilenmek, öğrendiği bilgiyi özümsemek, zorlu özeleştiri yolunda hareket etmek hem de bunları akıcı bir kitabın kısa öykülerinden yapmak isteyen insanların ufkunu genişletecek bir kitap Hayat Yolları. İyi okumalar efenim.
Not:Bu kitapta ebeveyn ve çocuk ilişkileri üzerine değinilen konular ilginizi çekerse şu filmleri de seyretmek isteyebilirsiniz:
– Benim Adım Sam / I am Sam (2001)
-Kramer vs. Kramer (1979)
-Cennetin Rengi / Rang-e Khoda (1999)
-Koşulsuz Sevgi / Broken (2012) *
-Yerdeki Yıldızlar / Taare Zameen Par (2007)
-İyilik Bul, İyilik Yap / Pay It Forward (2000)
-Umudunu Kaybetme / Pursuit of Happiness (2006)
*: (Filmin soundtrack parçasını bu yazımın başındaki linke ekledim.)
<Kitaptan beğendiğim kısımları buraya yazıyorum, ilginizi çekebilir.>
“Eş ilişkisi birbirine bağlı kalma umudu, seks, çocuklar, ev sahibi olma ya da birlikte yapılan seyahatler gibi yakınlık ifade eden şeylerle beslenir. Ama bütün bunlar gerçek durumun üstünün örtülmesinden başka bir işe yaramıyorsa, sonuçta uçurum gene de acımasızca açılır: hastalıklar, gereksiz ameliyatlar ve benzerleri şeklinde…
İnsanın gücünü aşan ruhsal yükler üstlenmenin bu türünü daha önceleri de yaşamıştım ve buna karşı çıkabilecek gücü uzun süre bulamadım. Anne ve babamın gözünde her zaman el altında bulunan ve kendi işlerine koşabilecekleri biriydim. (…) Ailenin tek çocuğu olarak kendimi yalnız hissediyor ve umutsuz bir şekilde anne ve babamla bir ilişki kurmaya çabalıyordum. Onlara ulaşabilmek için istedikleri her şeyi yapmaya hazırdım. Ama hepsi boşunaydı.”
(Sf. 17/18 – Claude ve Daniel)
“Haksızlığa tanık olan başka insanlar aramaya kalkmak bir çocuğun yapabileceği bir şey değildir. Eğer talihsizse sorunu ile yalnız kalır. Olsa olsa ailenin diğer üyelerine açılabilir ama onlar da genellikle ebeveyne karşı cephe almaya yanaşmazlar. Buna karşılık yetişkin bir insan doğru dinleyicilere ulaşmak için pek çok fırsata sahiptir. Yaşanan bir şokun üstesinden gelmenin en iyi yolunun, eskiden tavsiye edildiği gibi unutmaya çalışmak değil, bunun ne anlama geldiğini hissetmek ve anlamını yitirene kadar o şok hakkında konuşmak olduğu kanıtlanmıştır. Susmak, yaralanmış insanların en büyük düşmanıdır.
Freud’un ilk histeri hastalarında gözlediği felç belirtilerini, susmaya zorlanmış olmanın dışavurumu şeklinde yorumlaması tesadüf değildir. Kadınlar durumlarını genellikle, felç ya da konuşma bozukluğu şeklinde bedensel belirtilerle ifade eder. Bu belirtiler sorunlarını gayet hassas olarak dolaylı bir yoldan dile getirir, örneğin “susmalı, öfkemi göstermemeli, kime yönelik olduğunu bile bilmemeliyim; bana söylenenlere inanmalı, kimseyi şikâyet etmemeli ve öfkem beni öldürene dek hareketsiz kalmalıyım.” şeklinde.”
(Sf. 86 – Helga; Gözyaşı Ticareti)
“Onu olduğu gibi, entelektüel açıdan sınırlı ama duygusal alanda olağanüstü yeteneklere sahip biri olarak kabul etmeyi öğrendim. Ayrıca kendisinden olanaksızı talep etmemeyi de. Yine de pek kolay olmadı bu. Çünkü yetiştiğim evdeki entelektüel hayat oldukça mütevazı idi ve bu alanda beni dürtecek bir şeyin yokluğunu hissediyordum. Ama çocukken duygusal ilişki açısından da yoksunluk çekiyordum. Kızım beni bu açıdan gayet iyi doyurdu.
Çocuğun güvenini, coşkulanma ve sevebilme yeteneğini yetişkinlik dönemine bozulmadan taşıyabildikleri için mongoloid*(down sendromlu) insanlar, bugünkü aşırı teknikleşmiş, yabancılaşmış dünyamıza önemli katkıda bulunabilir. (…) Mongoloid bir insanda özerkliğin gelişimi acımasız bir şekilde sınırlanmıştır. Yaşantısını düzenlemesi için zekâ açısından özürlü olmayan kişilerin yardımına ihtiyacı var. Ancak bu kişiler duygusal gelişimleri açısından tıpkı benim gibi ondan geri durumda olabilirler ve duruma göre bu bağımlılık nedeniyle zorlanabilirler.”
(Sf. 96 – Gloria: Yüreğin Bilgeliği)
“En büyük hatalarımızı üzerimize fazla yük bindiğinde yapıyoruz belki de.”
(Sf.99 – Gloria: Yüreğin Bilgeliği)
