Merhabalar,
Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.
Bu yazıyı bir okur olarak, beklentilerimle ve hayal kırıklıklarımın nedenleriyle birlikte kaleme almak istiyorum. Kafka’nın Kayıp Mektupları, güçlü bir çıkış fikrine sahip olmasına rağmen, anlatı ve karakter inşası bakımından beni ikna edemeyen bir roman oldu. Yeni bitirdiğim bu romanı zihin kıvrımlarımda dumanı tüterken hem edebî hem de teknik yönlerden analiz etmeye, değerlendirmeye çalışacağım.
Rauf Hamdi Salacaklı mahlasıyla yayımlanan roman, Franz Kafka’nın Milena Jesenská ile olan gerçek ilişkisini tarihsel bir anlatı olarak değil; romantik ve kurgusal bir yeniden inşa olarak ele alıyor. Yazarın kitabın başında “kim olduğum önemli mi” sorusunu yöneltmesi, anlatıyı yazardan bağımsızlaştırma isteğidir. Ancak edebî metinler kaçınılmaz biçimde yazarının bakış açısı ve anlatım tercihi taşır. Sonuçta okur, kimliği gizli de olsa, belirli estetik ve ideolojik seçimler yapan bir anlatıcının kurduğu metni okur. Yazarın, Prag’da Kafka Müzesi’ni ziyaret ettiği gün bu romanı yazma fikrinin doğduğunu söylemesi de anlatının sezgisel bir çıkış noktasına sahip olduğunu düşündürüyor. Ne var ki bu ilk heyecanın, kurgu ve karakter derinliği açısından yeterince işlenmeden doğrudan metne aktarıldığı hissi romanda oldukça belirgin.
Roman boyunca en çok zorlandığım nokta, anlatının sürekli bilgiyle bölünmesi oldu. Aşkın kimyasal yapısından delilik kavramına, kokunun psikolojik etkilerinden Hitler’in soy ağacına kadar uzanan çok sayıda açıklama, hikâyenin akışına organik biçimde eklemlenmekten çok, yazarın bir konu hakkında kısaca bilgi vermesi yeterliyken aşırı çaba göstermesi, birçok yerde metni fazlasıyla detaya boğuyor. Bu yaklaşımıyla farkında olmadan okuru romandan uzaklaştırıyor ve odağı dağıtıyor.
Yazar, anlatının duygusal etkisini artırmak yerine romana absürd oranda didaktik hale getiriyor. Anlatıda duygusal kısımları belki vurgulamak adına ancak sıkça aynı etkiden farklı şekillerde bahsetmesi nedeniyle çok tekrara düşüyor, okuru sıkıyor. Üstelik yazar, yönlendirici bağlaçlar ve yorum içeren cümlelerle sık sık okura ne düşünmesi gerektiğini ima ediyor. Bu da metnin çok anlamlılık alanını daraltıyor ve okurla metin arasındaki doğal ilişkiyi zedeliyor.
Edebî romanlarda başlangıç bölümlerinin yoğun, hatta zaman zaman boğucu olması elbette mümkündür. Hatta çoğu zaman bu yoğunluk, ileride kurulacak dramatik yapı için bir hazırlık işlevi görür. Lisede en sevdiğim edebiyat hocamın söylediği şu cümle hep aklımdadır: “İyi bir romanın ilk yüz sayfası zorlayıcı olabilir ama sonra seni içine çeker.” Bu nedenle romanın başındaki bilgi ve betimleme yoğunluğunu tek başına sorun olarak görmedim. Ancak bu romanda söz konusu yoğunluk ilerleyen bölümlerde dramatik bir açılıma ya da karakter derinleşmesine dönüşmüyor; aksine anlatı boyunca aynı öğretici veya tekrarlayan yapı devam ediyor. Dolayısıyla okur olarak bir noktadan sonra hikâyenin akacağına dair beklentim, yetersiz kaldı.
Romanın başında otobüs yolculuğu sırasında tanıtılan yan karakterler aslında anlatı açısından ciddi bir potansiyel taşıyor. Otistik özellikler gösterdiği ima edilen “dâhi” muhasebeci, “odun ruhlu” marangoz, romanın sonunda eski büyükelçi olduğunu öğrendiğimiz aksi Yaşar Amca ve tur rehberi Erman… Hepsi farklı hayat deneyimlerine sahip, hikâyeye çok katmanlı bir yapı kazandırabilecek figürler. Ancak bu karakterler yalnızca tanıtılıp bırakılıyor ve sonrasında hikâye neredeyse tamamen Halit ile Göksel’in ilişkisine odaklanıyor. Oysa yan karakterler olaylara dahil edilse, bakış açılarıyla anlatıya katkı sunsa, roman çok daha zengin bir hâle gelebilirdi.
Üstelik romandaki yan role sahip kişiler bana karakterden çok “tip” gibi geldi. Marangoz kaba ve maddiyatçı, muhasebeci zeki ve asosyal, Yaşar Amca ise tuhaf ve uykucu, kaptan ise aforizmalarla konuşan bilge tip olarak kalıyor. Her biri birkaç aşırıya kaçan özellikle tanımlanıyor ve orada duruyor. Oysa roman kişileri, çelişkileri ve içsel gerilimleriyle gerçeklik kazanır. Burada ise bu figürler, ana karakterin yolculuğuna eşlik eden şablonlar olmaktan öteye geçemiyor.
Halit’in kaldığı odanın geçmişte Kafka’nın çalıştığı bir ofis olması ve burada yüz yıl sonra tesadüfen bulunan dört mektup, son derece güçlü bir çıkış noktası. Ancak bu mektuplar karakterlerin iç dünyasında gerçek bir dönüşüm yaratmıyor. Daha çok olayları hızla dramatik bir sona taşımak için kullanılan bir araç gibi kullanılıyor.
Otel garsonunun saldırgan bir figür olarak devreye girmesi, Göksel’in darp edilmesi ve ardından ölmesi, psikolojik olarak yeterince hazırlanmadığı için güçlü bir trajediden çok aceleyle kurulmuş bir dramatik kırılma hissi yaratıyor. Ancak mesela, A. S. Byatt’ın Tutku romanında mektuplar yalnızca tarihsel bir keşif unsuru değildir; karakterlerin kimliklerini, ilişkilerini ve kendilerine bakışlarını dönüştüren aktif anlatı araçlarıdır. Bu romanda ise mektuplar, olaylar arasında alelade geçen bir unsur olmaktan öteye geçemiyor.
Ana karakter Halit’in inandırıcılığı konusunda da ciddi sorunlar var. Kardiyolog olduğu romanın ortalarına doğru belirtilen ve belli bir yaşın üzerinde olduğu aşikar olan Halit’in ilk kez bir kadını öpmesi ve ilk kez âşık olması, geçmiş yaşamıyla tutarlı biçimde açıklanmıyor. Neden bugüne kadar kimseyle yakın bir ilişki kurmadığı, nasıl bir hayat sürdüğü, neden bu kadar duygusal olarak deneyimsiz olduğu neredeyse hiç işlenmiyor. Bu yüzden yaşadığı büyük duygusal kırılma da okurda karşılığını bulmakta zorlanıyor.
Albert Camus’nün Yabancı romanında Meursault’nun duygusal tepkisizliği, karakterin tüm yaşam tarzıyla ve dünyayla kurduğu ilişkiyle tutarlı biçimde inşa edilir. Okur, karakter davranışlarının nedenlerini sezgisel olarak kavrar. Bu romanda ise Halit’in duygusal deneyimsizliği için böyle bir psikolojik zemin kurulmadığı gibi, yazar da okura bu konuda ikna edici bir gerekçe sunmuyor. Bu da karakterin dönüşümünü ikna edici olmaktan uzaklaştırıyor.
Anlatı dengesinde de belirgin sorunlar mevcut. Bazı bölümlerde betimleme ve açıklamalar aşırı yoğunlaşırken, bazı sahnelerde duygusal ve psikolojik süreçler neredeyse hiç işlenmeden geçiliyor. Bir romanın illa hızlı akması gerekmez; betimleme ve durum analizleri de başlı başına anlatısal değer taşıyabilir. Ancak burada ya uzun bilgi paragraflarıyla metnin dışına çıkılıyor ya da önemli duygusal kırılma anları birkaç cümleyle geçiştiriliyor. Bu durum anlatının duygusal sürekliliğini zedeliyor.
Göksel karakteri de benzer bir tutarsızlık taşıyor. Roman boyunca son derece zeki, entelektüel, bakımlı ve özgüveni yüksek bir kadın olarak sunuluyor; neredeyse idealize edilmiş bir figüre dönüşüyor. Ancak ilk ciddi yanlış anlaşılmada hızla geri çekilmesi ve kısa sürede Halit’e yeniden adım atması, bu güçlü kadın imgesiyle çelişiyor. Psikolojik olarak daha sağlam temellere sahip olması beklenen bir karakterin bu kadar hızlı yön değiştirmesi, okur açısından ikna edici bir süreç oluşturmuyor.
Üslup açısından roman, zaman zaman Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın toplumsal gözlemini andıran sahnelerle, zaman zaman da Ahmet Mithat Efendi’nin öğretici ve okura doğrudan seslenen anlatım geleneğiyle benzerlik kuruyor. Anlatıcının sık sık araya girerek açıklamalar yapması ve bilgi aktarmayı olay örgüsünün önüne koyması, metni çağdaş roman anlayışından uzaklaştırıyor ve daha didaktik bir yere taşıyor.
Buna rağmen romanda yer yer mizah duygusunu hissettiğimi söylemeliyim. Özellikle otobüs yolculuğu sırasında yan karakterlerin betimlendiği bazı sahnelerde, Halit çocukken kadınların gün sohbetleri ve gündelik bazı diyaloglarda gülümseten ayrıntılar bulunuyor. Bu anlarda yazarın gözlem gücü ve hiciv potansiyeli ortaya çıkıyor. Ancak bu mizah, anlatının genel yapısına yayılmak yerine kısa ve geçici anlar olarak kalıyor.
Romanda dikkat çeken başka bir unsur olan biçimsel deneme ise Göksel’in ölümünden sonraki bölümde karşımıza çıkıyor. Morg sahnesinin ayrıntılı anlatımının ardından gelen bölüm yalnızca tek bir cümleden oluşuyor: “Halit ağladı.” Bu tercih, yasın kelimelerle anlatılamayacak kadar yoğun olduğu fikrini yansıtmak isteyen bilinçli bir minimalizm denemesi olarak okudum. Ancak romanın genelinde ayrıntılı açıklamalara dayalı bir anlatım hâkimken, bu ani sadeleşmenin ön hazırlığı yapılmadığı için sahne güçlü bir duygusal doruk noktası yaratmak yerine anlatısal bir kopuş hissi uyandırıyor.
Finalde Göksel’in günlüğünün Halit’in çantasından çıkması ve Halit’in uçakta bu günlüğü okuması da benzer bir etki yaratıyor. Günlükte Göksel’in de “ilk kez âşık olduğunu” ve “ilk öpücüğünü yaşadığını” yazması, iki karakter arasındaki duygusal paralelliği vurgulamayı amaçlıyor. Ancak her iki karakter de yetişkin ve eğitimli bireyler olarak çizildiği için bu “ilk gençlik” dili ilişkiyi gerçekçi kılmaktan çok yapaylaştırıyor. Çelişkiyi vurgulamak adına, Göksel de Halit gibi belli bir yaşa gelmiş ve filoloji uzmanı. Hem de Halit’e “Sen de tüm erkekler gibi yalancısın, düzenbazsın” minvalinde çıkışıyor yanlış anlaşılma bölümünde. Madem Göksel bunu söyleyebiliyor, nasıl bu zamana kadar hiçbir erkekle öpüşmemiş? Rüyasında mı görmüş bu yalancı erkekleri… Ayrıca finalde Göksel’in günlüğü aracılığıyla onun dünyasının açıklanması kurguda kolaycı bir çözüm hissi yaratıyor.
Teknik açıdan bakıldığında, romanın daha güçlü bir anlatıya dönüşebilmesi için bilgi aktarımının karakter etkileşimleriyle daha sıkı bütünleşmesi, yan karakterlerin ana temaya hizmet edecek biçimde derinleştirilmesi ve Halit’in geçmiş yaşamına dair psikolojik ipuçlarının verilmesi gerekirdi. Böylece anlatı, öğretici açıklamalardan çok dramatik karşılaşmalar üzerinden ilerleyebilirdi.
Sonuç olarak Kafka’nın Kayıp Mektupları, güçlü bir edebî figürden ve etkileyici bir mekândan yola çıkan, yer yer gözlemler ve mizah duygusu barındıran bir roman. Yazarın özellikle gündelik ayrıntılarda ve kısa diyaloglarda, nispeten dikkat çekici sahneler kurabildiği görülüyor. Ancak bilgi aktarma isteğinin kurgu ve karakter gelişiminin önüne geçmesi, yan karakterlerin potansiyelinin kullanılmaması ve ana karakterlerin psikolojik derinlikleri ve geçmişlerinin yeterince temellendirilememesi, romanın duygusal ve dramatik derinliğini sınırlıyor. Yine de eserin bir ilk yazın denemesi olduğu düşünülürse, bu eksiklikler aynı zamanda gelişime açık alanlar olarak da görülebilir. Yazarın, yazdıklarını kafasında canlandırırken kopmaması ve okuru metinle sürüklemesi adına anlatı potansiyelini çok daha güçlü biçimde ortaya koyabileceğini düşünüyorum.
Sonraki yazın denemelerinde yazara, şimdiden başarılar dilerim…
