birinindünyasi

İki sezon hakkında da detaylı spoiler ve analiz içermektedir.

Uzun bir aradan sonra tekrar merhabalar efenim. Geri döndüm!

Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.

Çok tanıdık olduğum bir simanın on beş yıl sonrasını izledim adeta. Bir Başkadır dizisinin ikinci sezonunda Başkomiser Muzaffer’i izlerken aklımdan geçen ilk düşüncelerden biri buydu. Yüzü, mesleği veya hayatının ayrıntılarından öte, insanlarla ilişki kurma biçimi fazlasıyla tanıdıktı. Gururu, savunmacılığı, duygusal beceriksizliği, kendisini haklı görmeye duyduğu ihtiyaç ve ancak kayıplarla yüzleştiğinde ortaya çıkan kırılganlığı… Fakat dizi ilerledikçe bu kişisel tanıdıklığın çok ötesinde bir rahatsızlık hissetmeye başladım. Çünkü Berkun Oya, altı yıl aradan sonra bizi yalnızca eski karakterlerinin yeni hayatlarına götürmüyor. Türkiye’nin değişen ruh hâline de götürüyor.

İlk sezonda birbirini anlamayan insanları izliyorduk. İkinci sezonda ise birbirini anlamamaktan, tahammülsüzlükten veya empati yoksunluğundan daha ağır bir meseleyle karşılaşıyoruz: İnsanların korkutulduğu, suçlandığı, özgürlüklerinden mahrum bırakıldığı ve hayatlarının başkalarının kararlarıyla altüst edildiği bir dünya.

İlk sezon: Birbirini duymayan insanların ülkesi…

Koca İstanbul’da herkes de bu kadar bağlantılı olabilir mi? Bir Başkadır’ın ilk sezonunu izlerken kafama takılan ilk şey buydu. Birinin terapisti, ötekinin tanıdığı, onun da dizideki bir başkası karakterle yolu kesişiyor. Berkun Oya’nın bu insanları neden birbirine yaklaştırdığını anlıyordum ama tesadüflerin bu kadar muntazam oluşu biraz gözüme batmıştı. Şimdi ilk sezondan aklımda kalana bakıyorum, o bağlantıların yarısını sayamam herhalde. Peri’nin Meryem’in karşısında nasıl oturduğunu ise çok net hatırlıyorum.

2020 yılında yayımlanan ilk sezon, Türkiye’nin toplumsal yapısını alışıldık karşıtlıkların ötesinde ele alıyordu. Laik ve muhafazakâr, eğitimli ve eğitimsiz, kentli ve taşralı, zengin ve yoksul… Berkun Oya bu ayrımları yalnızca göstermekle yetinmedi. Karakterlerinin gündelik hayatlarına, evlerine, sessizliklerine ve birbirleriyle kurdukları ilişkilere yerleştirdi. Meryem ile Peri arasındaki ilişki, bu anlatının merkezindeydi.

Peri’nin başörtülü bir kadının karşısında hissettiği o içten içe küçümsemeyi, bu kadar açık göstermek herkesin yapabileceği bir şey değil. Özellikle de kendisini eğitimli, açık fikirli, insanları anlamaya çalışan biri olarak gören birinin içinden bu kadar vurucu bir stille göstermek… Bazen birini aşağılamak için ağzınızdan kötü bir söz çıkması bile gerekmiyor. Onun ne düşüneceğine, neye inanacağına, size ne anlatabileceğine daha konuşmadan karar vermiş olmanız yetiyor.

Peri’nin, Meryem’le ilgili rahatsızlığını gidip kendi terapisti Gülbin’e anlatması bu yüzden aklımda kaldı. Bir insanın başörtüsünün kendisini bu kadar rahatsız ettiğini söylemek kolay mı? Bunu, çoğu insanın kendisine ifade edebilmesi bile bazen mümkün olmazken… Sezonun sonunda Peri’nin, Meryem’i kendi hayatına ve görünüşüne benzetmeye ihtiyaç duymadan, duyguları ve düşünceleriyle olduğu gibi dinleyebildiğini hissettim. Meryem’de, Yasin’de, Ruhiye’de de başka türlü bir değişim vardı. Hayat akarken insanın kendisine bir şeyler katıp kendini yeniden kurabilme ihtimalini seviyordum ilk sezonda. O ihtimal bana ve eminim ki birçok izleyene iyi gelmişti. Bu, yalnızca toplumsal sınıflar arasındaki bir problem değildir.

Ailelerde, evliliklerde, arkadaşlıklarda ve romantik ilişkilerde de aynı mekanizma işler. Bir insan size incindiğini anlatırken siz yalnızca suçlandığınızı duyuyorsanız, o konuşmanın iki tarafı artık aynı meseleyi tartışmıyordur. Biri yaşadığı acıyı anlatıyordur. Diğeri kendi masumiyetini ispatlamaya çalışıyordur. İlk sezonun en güçlü tarafı, bu iletişimsizliği tek bir karakterin kusuru olarak sunmamasıydı. Herkesin kendi hikâyesinde haklı olabileceğini, fakat kendi haklılığına fazlasıyla bağlanmanın başkasının gerçekliğini görmeyi engelleyebileceğini gösteriyordu.

İkinci sezon: Artık yalnızca anlaşılmıyoruz, korkuyoruz!

Altı yıl sonra aynı dünyaya döndüğümüzde atmosfer değişmiş. Meryem’in hayatı değişmiş, ilişkiler değişmiş, karakterlerin yaşları ve sorumlulukları değişmiş. Ama asıl değişen şey, insanların içinde yaşadığı toplumsal iklim.

İlk sezondaki gerilim daha çok insanların birbirleri hakkındaki düşüncelerinden kaynaklanıyordu ve daha bireysel bir yönden yaklaşıyordu. İkinci sezonda ise insanların söyledikleri yüzünden başlarına neler gelebileceğine ilişkin korku belirginleşiyor. Meryem’in imam olan kocası Hilmi’nin, sosyal medya üzerinden yaptığı konuşmaların ardından gözaltına alınması ve tutuklanması bu dönüşümün merkezinde duruyor. İzlerken sanki birine haddini bildirmek için kafasına sopa indiriliyormuş gibi hissettim.

Bir insanın düşüncelerini ifade etmesiyle başlayan süreç, bir ailenin bütün hayatını etkileyen bir müdahaleye dönüşüyor. Meryem’in kaygısı artık yalnızca evliliğiyle, ailesiyle veya kendisiyle ilgili değil. Kapısına dayanabilecek bir otoriteyle, eşinin başına gelebileceklerle ve yarının ne getireceğini bilememekle ilgili. Burada dizinin politik anlatısı özellikle güçlü. Çünkü özgürlüklerin daralmasını yalnızca mahkeme salonlarında veya emniyet koridorlarında göstermiyor. Bunu bir evin sessizliğinde, bir kadının yüzündeki endişede, çocukların hayatına sızan korkuda anlatıyor.

Adaletsizlik yalnızca doğrudan muhatabını cezalandırmaz. Onunla birlikte yaşayan herkesi etkiler. Bir insan tutuklandığında geride kalan hayat durmaz. Faturalar ödenmeye, çocuklar büyümeye, insanlar çalışmaya devam etmek zorundadır. Fakat maalesef artık hiçbir şey eskisi gibi değildir.

Başkomiser Muzaffer: Yetki, güç ve vicdan

İkinci sezonun en çarpıcı karakterlerinden biri kuşkusuz Başkomiser Muzaffer. Berkun Oya’nın bizzat canlandırdığı bu karakter, yalnızca sert bir polis figürü değil. Bir yandan yas tutan, geçmişiyle hesaplaşan, kaybettiği eşinin yokluğunda dağılan bir adam. Diğer yandan mesleki otoritesini kişisel ilişkilerine taşıyabilen, gerektiğinde karşısındaki insanı korkutabilen, sahip olduğu gücün sınırlarını sorgulamakta zorlanan biri. Bence karakterin asıl ürkütücü tarafı burada. Çünkü insanın özel hayatında acı çekmesi, kamusal yetkisini kullanırken verdiği zararı ortadan kaldırmaz.

Bir insan eşini özleyebilir, yalnızlık çekebilir, oğluyla ilişkisinde başarısız olabilir. Aynı insan, başkalarının hayatını etkileyen kararlarında son derece duyarsız da davranabilir. Bu iki özellik birbirini dışlamaz. Hatta dizinin en rahatsız edici güçlerinden biri, Muzaffer’i salt kötücül bir karikatüre dönüştürmemesinde yatıyor. Onun insani taraflarını görüyoruz. Ama bu insani taraflar, davranışlarının hesabını sormamıza engel olmuyor.

Bir insanın acısını anlamak, onun başkalarına yaşattığı acıyı mazur görmek değildir.

Bir sigara için kimin sözü geçer?

Terapi sahnelerini izlemeyi seviyorum. In Treatment’ı izlerken terapistin kendi görüşmelerine geçtiğimiz bölümlere ayrıca dikkat ederdim. The Sopranos’ta da Tony’nin Melfi’nin karşısında ne zaman açık konuşabildiğine, ne zaman odadaki havayı bir anda değiştirdiğine bakardım. Bir Başkadır’ı izlerken Peri’nin ve Gülbin’in yaklaşımlarında da durup “Burada başka türlü karşılık verilemez miydi?” dediğim anlar oldu. En çok da ikinci sezonda başkomiser Muzaffer’in sigara içmekte ısrar ettiği sahnede.

Psikolog bir arkadaşım, Peri’nin burada net bir sınır koyması gerektiğini, tepkisinin terapi ilkeleri açısından sorunlu olduğunu söyledi. Benim aklıma da şu takıldı. Karşısındaki adam başkomiser olmasaydı Peri aynı şekilde susar mıydı? Birinin sigara yakmak istemesi üzerinden bu kadar tanıdık bir şeyi izledim. Kurala uyması beklenen kişi, kurala uyup uymamaya kendisinin karar vereceğinden emin. Kuralı hatırlatabilecek kişi ise ağzını açmadan önce karşısındakinin kim olduğunu hesaba katıyor. Muzaffer’in makamını yüksek sesle hatırlatmasına bile gerek kalmaması, sahneyi benim için politik kılıyor. Berkun Oya’yı oyuncu olarak ilk kez burada izledim. Şivesi, cümlelerin ağzından çıkış biçimi, Muzaffer’in umursamazlığıyla pişmanlığını oynayışı… Bana yer yer Ercan Kesal’la Jeremy Irons karışımı gibi geldi. Karakter olarak kendisine bu kadar sinir olurken oyunculuğuna bu kadar hayran kalacağımı hiç düşünmezdim.

Bir şehir efsanesi: Masumiyet karinesi…

Bir hukukçu olarak ikinci sezonda beni en fazla rahatsız eden meselelerden biri, ceza adaletinin birey üzerindeki yıkıcı etkisinin görünür hâle gelmesi. Bir insan hakkında soruşturma yürütülmesi, onun suçlu olduğu anlamına gelmez. Gözaltına alınması, suçluluğunun kanıtı değildir. Tutuklanması ise hiçbir koşulda mahkûmiyetin yerine geçemez.

Masumiyet karinesi, yalnızca hukuk fakültelerinde öğretilen soyut bir ilke değildir. Bir insanın devlet karşısındaki en temel güvencelerinden biridir. Tutuklama bir ceza değil, kanunda öngörülen koşullarla başvurulabilecek istisnai bir koruma tedbiridir. Ancak, günümüzdeki konjonktürde görüleceği üzere, toplumsal algıda bu ayrım çoğu zaman kaybolur. Bir insanın adı bir soruşturmaya karıştığında, henüz yargılama sonuçlanmadan hakkında hüküm verilmeye başlanır. Çevresi değişir. İnsanlar uzaklaşır. Ailesi açıklama yapmak zorunda kalır. Bazen beraat kararı verilse bile kaybedilen zamanın, itibarın ve huzurun telafisi mümkün olmaz.

Dizide Hilmi’nin yaşadıkları, bana yalnızca tek bir karakterin hikâyesini değil, ceza adaletinin yanlış veya ölçüsüz işletilmesi ihtimalinin insan hayatında yaratabileceği ağır sonuçları düşündürüyor. Burada önemli bir hukuki ayrım var: Bir karakterin masumiyet karinesinden yararlanması, izleyicinin onun hakkındaki bütün olguları kesin olarak bildiği anlamına gelmez. Fakat suçluluğu hükmen sabit olmayan kişinin suçlu muamelesi görmemesi gerektiği açıktır.

Türkiye’nin politik atmosferi: Büyük sözler, küçük hayatlar.

İkinci sezonun politik göndermelerini güçlü kılan şey, güncel siyaseti yalnızca siyasetçiler üzerinden anlatmaması. Meryem’in siyasi liderlerin yüksek sesli konuşmalarını gündelik hayatın ekonomik sıkıntılarıyla karşılaştırması, aslında çok temel bir toplumsal eleştiri içeriyor. Siyasi tartışmalar büyürken insanların sofrasındaki yemek küçülebilir. Televizyon ekranlarında sert sözler söylenirken bir aile kirasını nasıl ödeyeceğini düşünebilir. Büyük ideolojik çatışmalar yaşanırken sıradan bir insanın tek isteği, ailesiyle huzur içinde yaşayabilmek olabilir.

Dizi, siyasetin yalnızca parlamentoda, miting meydanlarında veya televizyon tartışmalarında yaşanmadığını hatırlatıyor. Siyaset evin mutfağında da vardır. Çocuğun okulunda, bir kadının korkusunda, bir gazetecinin çalışma koşullarında, bir kişinin özgürlüğünün sınırlarında da vardır. Ve belki de en önemli soru şudur:

Devletin ve siyasetin bütün bu gücü, sıradan insanın hayatını daha güvenli ve daha onurlu kılmak için mi kullanılıyor?

Dört bölümlük ikinci sezonun, tam da benim bir cadı avı gibi hissettiğim, bu dönemde yayımlanması beni hem mutlu etti hem tedirgin. Bir sabah hiç beklemediğin birinin veya “her an içeri alınabilir, büyük konuştu” diye düşündüğün birinin gözaltına alındığını öğreniyorsun. Birkaç kişi ses çıkarıyor, bir yürüyüş yapılıyor, sonra başka bir gündemle geçiştiriliyor. Dışarıdakiler için birkaç gün süren bir haber, içerideki insan ve ailesi için hâlâ devam ediyor. “Bu benim de başıma gelebilir” diye düşünmekten daha çok, başıma geldiğinde ne kadar çabuk unutulabileceğimi düşünmek korkutuyor beni.

Aynı karakterin iki yüzü: Evde kırılgan (!), dışarıda güçlü.

Muzaffer karakterini izlerken beni kişisel olarak etkileyen başka bir mesele daha var. Bazı insanlar özel hayatlarında son derece kırılgan olmalarına rağmen, ilişkilerinde kendilerini sürekli güçlü ve haklı göstermek isterler. Sevgi gösterebilirler. Şefkatli olabilirler. Hatta gerçekten iyi niyetli olduklarına inanabilirler. Ama eleştirildiklerinde savunmaya geçerler.

Hatalarını kabul etmek yerine kendilerini açıklamaya çalışırlar. Karşılarındaki insanın yaşadığı kırgınlığı anlamak yerine, o kırgınlığın kendilerine nasıl ifade edildiğiyle ilgilenirler. Ve bazen bütün bunların sonunda sevdikleri insanı kaybederler. İşte Başkomiser Muzaffer’i izlerken çok tanıdık bir simanın on beş yıl sonrasını görüyormuşum gibi hissetmemin nedeni bu. Bir insanın sevme kapasitesiyle, sağlıklı bir ilişki sürdürebilme kapasitesinin aynı olmadığını hatırlatıyor bana. Bir insan gerçekten sevebilir. Ama aynı zamanda gururuna yenilebilir. Hata yapabilir. Özür dilemekte zorlanabilir.

Ve, karşısındaki insanın gitme hakkını kabullenemeyebilir.

Sevgi, karşımızdaki insan üzerinde hak sahibi olduğumuz anlamına gelmez. Muzaffer’in oğluyla da, eşiyle de ilişkisinde de bu meselenin izlerini görüyorum. Çünkü bir insanın kendisini ifade etme, eleştiriye tahammül etme ve duygusal sorumluluk alma biçimi hem romantik ilişkilerini, hem de ebeveynlik ilişkilerini etkileyebilir.

Geç gelen pişmanlığın değer(sizliğ)i

Muzaffer eşini kaybettikten sonra pişman olduğunda ben de kendi kendime “Peki o kadın bunları söylerken sen neredeydin?” diye sordum. On beş yıl sonrası diye düşündüğüm şey biraz da bu galiba. Belki on beş yıl sonra ne demek istediğimi anlar.

Bir de şunu söyleyeyim. Beni kırdığında yüzüme bakacak cesareti bulamayan, sonra canı istediğinde arayıp kaldığı yerden devam edebileceğini düşünen kim varsa benden uzak dursun.

İnsanlar bazen bir ilişkinin içinde defalarca uyarılır. Karşılarındaki kişi konuşur, anlatır, kırılır, çözüm arar. Ama bütün bunlar, ilişki gerçekten sona erinceye kadar yeterince ciddiye alınmaz. Sonra kesin, vurucu ve net bir kayıp gelir. Ve onunla birlikte pişmanlık. Fakat pişmanlığın kendisi, geçmişte yaşananları değiştirmez.

Bir insanın sizi kaybettiği için üzülmesiyle, sizi neden kaybettiğini anlaması farklı şeylerdir. İlki belki özlemle veya alışkanlıkla ilgili olabilir. İkincisi öz eleştiri gerektirir. İlişkilerin çoğu yalnızca sevgi eksikliğinden sona ermez. Bazen güven tükenir. Bazen saygı aşınır. Bazen insan, aynı sorunu bir kez daha anlatacak gücü kendisinde bulamaz. Ve bazen ayrılık, sevginin bitmesi değil, sevginin artık yeterli olmadığının kabulüdür.

İnsanlar da kurumlar da kendi davranışlarının sonuçlarıyla yüzleşmedikleri sürece, kaybettikleri güveni yalnızca sözde “iyi niyetlerini” anlatarak geri kazanamazlar.

İki sezon, aynı temel soru: Kimin hayatı, kimin doğrusu?

Berkun Oya’nın iki sezon arasında kurduğu sürekliliği burada görüyorum. İlk sezonda Peri’nin Meryem’i anlamakta zorlanmasıyla ikinci sezonda Muzaffer’in başkalarının hayatı üzerinde sahip olduğu güç arasında doğrudan bir eşitlik yok. İlki, önyargılarla ilgili; diğeri kamusal otorite ve temel haklarla. Ama ikisi de aynı temel soruyu düşündürüyor:

Karşımızdaki insanı, bizim düşüncelerimizden ve isteklerimizden bağımsız bir özne olarak görebiliyor muyuz?

Onun kendi hayatı, kendi tercihleri, kendi korkuları ve kendi hakları olduğunu kabul edebiliyor muyuz?

İlk sezonda bu soruya cevap veremeyen insanlar birbirlerini incitiyordu. İkinci sezonda ise soruya cevap veremeyen bazı insanların elinde başkalarının özgürlüğünü etkileyebilecek güçler bulunuyor. İşte bu nedenle ikinci sezonun politik ağırlığı çok daha sarsıcı. Bir insanın başka bir insanı anlamaması trajik olabilir. Ama bir devletin, o devletin sınırsız yetkiyle donatılmış memurlarının (kayırmalar dışında) insan haklarını görmezden gelmesi, yalnızca trajedi değil, hukuk devleti sorunudur.

Son söz: Bir başkadır ama artık daha karanlık bir başkalık.

Berkun Oya’nın anlatısı, büyük politik meseleleri insanların gündelik hayatları üzerinden görünür kıldığı ölçüde etkili. Çünkü bazen bir ülkenin içinde bulunduğu durumu anlamak için büyük nutuklara ihtiyaç yoktur. Bir kadının kapısının çalınmasından korkması yeterlidir. Bir çocuğun büyüklerden duyduğu suçlamaları tekrar etmesi yeterlidir. Ve bazen, sahip olduğu gücün hesabını vermekten kaçınan bir adamın sessizliği bile çok şey anlatır.

Başkomiser Muzaffer’i izlerken hâlâ çok tanıdık olduğum bir simanın on beş yıl sonrasını görüyor gibiyim. Ama dizinin sonunda aklımda yalnızca o adam kalmıyor. Onun kararlarından etkilenen insanlar, korkan aileler, susturulan sesler ve geri getirilemeyecek zamanlar kalıyor...

İki gündür bu yazının sonuna koyacak bir müzik arıyorum. Peri’nin Meryem’i dinlemeye başladığı yerde hissettiğim şeyle, Muzaffer’in odasında hissettiğim şey birbirinden çok farklı. Bir de bütün bunların ortasında kendi hayatımdan bir sabahı, o mesajı okuduğum anı hatırlıyorum. Dizi bitince hem memleketin hâline hem kendi ayrılığıma bir süre daha etraflıca, daha uzaktan bakmak istedim. İyi ki derken buldum kendimi. İyi ki kendimi seçmişim…