Virginia Evans – Muhabbet : İnsan bazen kendini sadece mektupla anlatabilir.

Bu yazı, kitabın olay örgüsüne ilişkin spoiler ve analiz içerir! Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.

Bir kitabın kapağındaki pazarlama cümleleriyle kavga ederek okumaya başladığım çok olmuştur. Muhabbet de onlardan biriydi. Kitap bana, beni hiç tanımayan ama sevdiğim birinin bir tanıdığı aracılığıyla hediye edildi. Bu geliş şekli bende merak uyandırsa da kapağındaki “Goodreads Okur Ödülleri Finalisti” ve benzeri övgüler tam tersine hafif bir önyargı yarattı. Bir kitabın kaç kişinin beğendiği ya da hangi listede yer aldığı önemsizdir. Sonradan araştırdıkça, bu kitabın gerçekten epey ödül aldığını da öğrendim ama beni etkileyen bunların hiçbiri olmadı.

İlk sayfalarda romanın neredeyse tamamen mektuplardan ve araya giren birkaç e-postadan oluştuğunu görünce ilgimi çekti. Çünkü ben de ilk gençlik yıllarımda çok mektup yazardım, günlüklerim dolup taşardı. Yazmak bana hep konuşmaktan biraz farklı geldi; insan birine bir şey anlatırken çoğu zaman kendi düşüncesini de ilk kez düzgünce önüne koyuyor. Bu yüzden romandaki baş karakterimiz Sybil Van Antwerp’in dünyasına girmem, onu anlamam ve hissetmem uzun sürmedi.

Bir insanı yazdıklarıyla tanıyabilir miyiz?

Sybil yetmişli yaşlarında, yalnız yaşayan, uzun bir hukuk kariyerini geride bırakmış, inatçı, zeki, kuralcı, bazen ukala ve müdahaleci bir kadın. Başta “Paralegal” ve sonrasında da “Judicial Assistant” olarak mesleğini icra ettiğini romandaki anlatımlardan anlıyoruz ancak dilimize çevrilirken tabii hakim katibi ve raportör benzeri bir çeviri mevcut. Sybil, aynı zamanda iflah olmaz bir mektup yazarı. Kardeşi Felix’e, çocuklarına, çocukluk arkadaşı Rosalie’ye, komşularına, sevdiği yazarlara, hiç tanımadığı insanlara ve bazen de gönderemeyeceği kişilere sürekli mektup ve e-mail yazıyor.

Romanın en başarılı taraflarından biri, yazarın bize Sybil’i doğrudan anlatmaması. Sybil’in farklı insanlara yazdığı farklı hâllerini yan yana koyuyor. Rosalie’ye yazan Sybil ile kızına yazan Sybil aynı değil; Harry’ye, Basam’a ya da Theodore’a karşı da başka. Belki hiçbirimiz tek bir kişilikten ibaret değiliz. Birine karşı çocuk, birine karşı anne, birine karşı arkadaş, sevgili ya da meslektaş oluyoruz. Sybil’in bütün bu sesleri yan yana geldiğinde de ortaya kendi anlattığından daha büyük ve kapsamlı bir karakter ortaya çıkıyor.

Mektup burada yalnızca samimiyet aracı değil, aynı zamanda mesafe yaratmanın da yolu. Konuşurken karşındakinin yüzünü görür, söylediğinin etkisini anında fark edersin. Mektupta ise düşünür, düzeltir, ne kadarını göstereceğine kendin karar verirsin. u açıdan bakıldığında da görüleceği üzere; Sybil’in hayatında mektuplar, hem insanlara ulaşma biçimi hem de onlardan saklanma yöntemi olmuş.

Kitabın benim için en güzel çelişkilerinden biri de burada: Hayatı boyunca durmadan yazan bir kadın, hayatındaki en önemli şeyleri söylemekte inanılmaz derecede başarısız. Tanımadığı insanlarla, hatta kitabını okuyup beğendiği ünlü yazarlarla dahi birkaç mektupta yakınlık kurabiliyor ama kendi çocuklarına karşı çekinip susabiliyor. Başkasının kitabını sayfalarca analiz ederken kendi hayatındaki büyük acıyı yıllarca düzgün bir cümleye dönüştüremiyor. Bir anlamda, dilimizde popüler olan “Terzi kendi söküğünü dikemez.” atasözünün net bir karşılığını görüyoruz kendimizde ve romanda.

Annelik, yas ve yaşlılık: Bermuda Şeytan Üçgeni!

Romanın altında sürekli akan büyük hikâye, Sybil ve Daan’ın çocuklarından Gilbert’ın küçük yaşta ölmesi. Ve bu, yalnızca geçmişte yaşanmış bir trajedi değil; ailenin sonraki bütün ilişkilerinin içine sızan bir kırılma. Evans’ın bu konuyu aktarırken üslubunda en sevdiğim tarafı, yası romantikleştirmemesi. Sybil’in acısı onu daha iyi bir insana dönüştürmüyor; bazen bencilleştiriyor, içine kapatıyor ve diğer çocuklarının da yas tuttuğunu görememesine neden oluyor. Çünkü bir çocuğu sevmek, onun ihtiyaç duyduğu şeyi her zaman verebilmek anlamına gelmiyor. Sybil çocuklarını seviyor ama sevmesi yetmiyor. Kızı Fiona’yla ilişkisindeki kırılmanın altında da biraz bu var. Bir annenin kendi acısı, başka bir çocuğunun annesiz hissetmesine yol açabilir mi? Elbette…

Sybil’i yalnızca anne olarak okumak da haksızlık olur. O aynı zamanda hukukçu, okur, arkadaş, sevgili, kardeş ve kendi başına var olmaktan vazgeçmemiş yaşlı bir kadın. Üstelik yaşlı ve bilge kadın klişesine de sokulmuyor. Yetmiş yaşından sonra da yanlış kararlar veriyor, flört ediyor, kıskanıyor, inatlaşıyor, yeni insanlar tanıyor. Hayatın bitmiş bölümünde değil; hâlâ hayatın içinde.

Theodore Lübeck’le gelişen ilişkisini de bu nedenle sevdim. Hiç gösterişli değil; yavaş, naif, sade ve gündelik. Bahçeyle, yemekle, küçük yardımlarla ve birbirinin alışkanlıklarını öğrenmekle kuruluyor. Mick Watts ise bunun tam karşısında duran, Sybil’e hâlâ arzu edilen bir kadın olduğunu hatırlatan hınzır, atılgan, maceracı ve eğlenceli bir karakter. Rosalie ise bambaşka bir yerde; çocukluktan yaşlılığa taşınmış, her konuda birbirini onaylamayan ama kalıcı bir dostluk.

Hukuk, Hüküm ve Adalet: Kısa Değinmelerle Vicdan Azabı.

Benim için kitabın en ilgi çekici taraflarından biri doğal olarak Sybil’in hukuk geçmişiydi. Hakim Guy Donnelly’yle uzun yıllar çalışan Sybil’in meslek hayatı başlangıçta neredeyse ideal bir hukuk ortaklığı gibi anlatılıyor. Ancak asıl önemli bölüm Enzo Martinelli dosyası. Sybil’in geçmişte kendi acısının ve katı adalet anlayışının içinden baktığı bir dosya, yıllar sonra o dosyanın hayatını etkilediği birinin karşısına çıkmasıyla yeniden açılıyor. Dezi Martinelli sayesinde Sybil ilk kez kararların dosyada bitmediği gerçeğiyle yüzleşiyor.

Bir mahkeme dosyasında sanık vardır, mağdur vardır, ceza vardır, karar vardır. Ama dosya kapandıktan sonra hayat devam eder. Eşler, çocuklar, yoksulluk, öfke ve yıllarca taşınan sonuçlar kalır. Sybil’in asıl yanılgısı bana göre hukuku yanlış bilmesi değil; hukuki doğruluğun adalet için her zaman yeterli olduğunu zannetmesi. Ancak hakkaniyet ve takdir yetkisini, merhameti (kimden, nasıl ve ne kadar istenebileceğini ayrı tartışmalı olan merhameti) bu sürece ne kadar dahil etmeli veya etmemeli, işte adaletin nasıl tecelli ettiğinin her somut olayda karşılığını gösteren etkenler, yıllar sonra Sybil’in karşısına bu dosya ile çıkıyor. Özellikle bu kısımda, kendi mesleğim nedeniyle kitaba daha uzun süre takıldım.

Hukuk nosyonu insanda zaman zaman tehlikeli bir kesinlik yaratabiliyor. Davacı, davalı, sanık, mağdur, kusurlu, kusursuz, haklı, haksız diye kategoriler kuruyoruz; sonra hüküm kuruluyor ve dosya kapanıyor. Ancak hayatın kendisi; siyah veya beyaz kadar net, keskin ve kesin değildir hiçbir zaman. Sybil’in pişmanlığı da bana biraz gençliğindeki bu mesleki kesinliğin çözülmesi gibi geldi. Genç Sybil hükme güveniyor; yaşlı Sybil hükmün arkasındaki insanı görmeye başlıyor.

Görmek ve görememek: Duymak ve dinlemek.

Sybil’in görme yetisini yavaş yavaş kaybetmesi romanın en açık sembollerinden biri. Hayatını okuyarak ve yazarak geçirmiş bir insan için körlük yalnızca fiziksel bir kayıp değil; dünyayla iletişim kurduğu en güçlü yöntemin zorla elinden alınması… Ama roman burada harika bir terslikle kurgu oluşturuyor: Sybil’in gözleri kötüleştikçe insanları daha iyi görmeye başlaması! Hayatının büyük bölümünde baktığı halde Fiona’yı, Daan’ı, Martinelli ailesini, kendi suçluluğunu ve yalnızlığını tam anlamıyla göremeyen Sybil’in fiziksel görüşü daralırken ahlaki görüş alanı genişliyor. Biraz fazla düzgün bir sembolizm olduğu kanaatindeyim ancak bunu tercih etmiş olmasına saygı duyuyorum.

Basam, Hattie ve Her Metinde Mevcut Olabilecek Pürüzler:

Romandaki yan karakter Basam’ın hikâyesini biraz iğreti, ilginç ama biraz işlevsel buldum. Sybil DNA testiyle “Ben nereden geliyorum?” sorusunun peşine düşerken Basam, nereden geldiğini gayet iyi bilen ama göç ettiği yerde kimliğinin ve mesleğinin karşılığını kaybetmiş bir adam. Sybil köklerini ararken, Basam köklerinden koparılmış biri. Kısmen makul bir paralellik ama bu yan karakter zaman zaman Sybil’in dönüşümünü göstermek için kullanılan bir araç gibi, yüzeysel kalıyor.

Sybil’in DNA testiyle kız kardeşi Henrietta (Hattie) Gleason’ın ortaya çıkması ise Sybil’in kimlik meselesini başka bir yere taşıyor. Sybil de, erkek kardeşi Felix de evlatlık. Yetmişli yaşlarında hiç tanımadığı biyolojik bir kız kardeşi olduğunu öğrenmesi, yıllardır anlattığı hayat hikâyesine bir anda yeni bir başlangıç ekliyor. Romanın burada “kan bağı gerçek ailedir” kolaylığına düşmemesini ayrıca sevdim. Hattie’nin bulunması Felix’i daha az kardeş yapmıyor; yalnızca Sybil’in kendisi ve kimliği hakkında bildiklerine yeni bir katman ekliyor.

Hattie bölümleri, aynı zamanda romanın en belirgin süreklilik sorunlarından birini içeriyor. Türkçe metindeki İskoçya’ya dönüş anlatımı ilk bakışta kronolojik bir çelişki yaratıyor. Buna karşılık 1943 tarihli bir yolcu kaydında Charles B. Thorne’un “ölen eş” gibi görünmesi, birkaç sayfa sonra ise Charles Broderick Thorne’un 1959’da öldüğüne dair bir ölüm ilanı verilmesi açık bir tutarsızlık. Bunlar romanın bendeki olumlu etkisini tam olarak bozmadı ancak romanın zaman zaman yazarının ayrıntı verme sevgisinin kurbanı olduğunu düşündürdü. Tarihler, aile bağları, yolcu kayıtları, ölüm ilanları ve DNA eşleşmeleri hikâyeyi zenginleştiriyor; fakat ayrıntı arttıkça metnin kendi matematiği de kırılganlaşıyor. Bazı şeyleri daha az açıklamak bazen daha iyi olabiliyor. Aynı şekilde belirtmek isterim ki, romandaki bazı yan hikâyelerin ve karakterlerin hiçbir bir yere varmadan kaybolması da dikkat çekiyor. Bunun bir kısmı bana gerçek hayatın dağınıklığı gibi geliyor. Sonuçta bazı insanlar hayatımıza girer ve son mektubun son mektup olduğunu fark etmeden kaybolur. Ama bütün yarım kalmışlıkları bilinçli tercih olarak da savunamam; bazıları gerçekten sadece unutulmuş hissi veriyor.

Kitabın Türkçe çevirisindeki adı: Muhabbet

Kitabın orijinal adı The Correspondent. Daha mesafeli ve doğrudan yazışmayı tarif eden bir kelimedir Correspondent. Türkçede ise Muhabbet adı tercih edilmiş. İlk başta oldukça serbest bir çeviri gibi görünse de kitabı bitirdikten sonra bu adı sevdim. Çünkü “muhabbet” yalnızca konuşmak değil; sevgi, yakınlık, merak, birinin hâlini sormak, cevap beklemek ve aradaki mesafeyi kelimelerle kapatmaya çalışmak. Sybil de hayatı boyunca tam olarak bunu yapıyor. İnsanlara mektup yazıyor ama aslında sürekli bağ kurmaya çalışıyor.

Belki de kitabın çeviri sırasında değiştirilen adı, bana ayrıca dokundu. Ben de eskiden çok mektup yazardım, uzun uzun günlük tutardım. Bazı duygularımı ve yaşadıklarımı, konuşmaktan çok yazarak anlayabildiğimi şimdi daha iyi fark ediyorum. İnsan bazen karşısındakine değil, yazarken kendisine de bir şey anlatıyor ve kendisine ifade ederken kendisiyle ilgili birçok şeyi dönüp baktığı için fark edebiliyor. Bu yüzden The Correspondent kitabın biçimini anlatıyorsa, Muhabbet bana onun içindeki asıl ihtiyacı anlatıyor gibi geliyor: görülmek, anlaşılmak, hatırlanmak ve kendinden başka bir insana küçük bir parça bırakmak…

Peki neden bu kadar sevdim?

Sanırım kitabı sevmemin en büyük nedeni, bana eskiden yazmanın benim için ne olduğunu hatırlattığı için. Mektupları, günlükleri, bir cümlenin başında uzun süre durmayı, birine bir şey anlatırken aslında kendime de anlatıyor olduğumu.

Bugün birbirimizle belki tarihte hiç olmadığı kadar fazla yazışıyoruz. Mesajlar, e-postalar, WhatsApp, DM’ler… Ama bütün bu yazışma bolluğuna rağmen mektup kadar “yazıyor” muyuz veya yazdıklarımızla anlatmak istediklerimizi tam olarak anlatabiliyor muyuz, hiç emin değilim. Çünkü mektubun farkı yalnızca uzun olması değil; birine zaman ayırmak, o kişiye özel bir düşünce kurmak, cevabın hemen gelmeyeceğini kabul etmek ve beklemek.

Sybil bütün kusurlarına rağmen hayatı boyunca mektup yazıyor. Bazen haddini aşarak, bazen yanlış insana yazarak, bazen söylememesi gerekeni söyleyerek, bazen de söylemesi gereken en önemli şeyi yıllarca söylemeyerek. Ama yazıyor. Belki romanın bende bıraktığı en kuvvetli düşünce şu oldu: Bir hayatın esas anlamı, büyük olaylardan çok, insanın başka insanlara yönelik yaptığı küçük hareketlerde birikiyor olabilir. Bir mektup, bir özür, yıllar sonra verilen bir cevap, bir çocuğu ciddiye almak, bir komşunun kapısına bırakılan not…

Kitabı kapattıktan sonra ise uzun zamandır aklıma gelmeyen bir şey geldi: Birine mektup yazmak istedim. Yazdım ve kenara koydum. Gönderilmeye hazır olmadığı ve hatta, muhatabının dahi bu mektubu okumaya hazır olmadığı kanaatindeyim. Belki iyi bir kitabın yapması gereken şeylerden biri de budur; sizi kendi hikâyesinden çıkarıp kendi hayatınızda uzun süredir dokunmadığınız, unuttuğunuz bir yere, an’a veya unuttuğunuz yanınıza götürmek…

İyi okumalar dilerim efenim.


Bir Cevap Yazın