Bu hikâye kitabında, Sait Faik’in üç hikâyesi bulunmaktadır. Kumpanya, Kriz ve Gauthar Cambazhanesi.
1 – Kumpanya
Kitaba adını veren ilk öykü diğer iyi öyküye (diğer ikisi 16 sayfa) oranla daha uzundur. Hikayenin başlangıcında bir grup insan kuracakları kumpanyanın ismini tartışmaktadır. O sırada gruptakilerin ismi karakteri belli olur. Saffet Ferit baş aktordur. Suat grubun gençlerindendir. Moruk Salih arada lafa karışır kendi düşüncelerini söyler. Kör Halit son tuluat sanatçılarından biri sayılır, kumpanyanın müdürü gibidir ve grubu o yönetir. Birçok insan daha vardır tabiî aralarında. Ama asıl kurgunun ekseni Saffet Ferit ve Kör Halit arasında geçiyor. Ve Halit’in kumpanyaya dahil etmek istediği güzel Sitare var tabii.
Ilk başta tartıştıkları kumpanya ismini kenara bırakıp önce kumpanya için nasıl para toplayacaklarını düşünmeye başlarlar. Saffet ile Halit bu işi kendilerine vazife görür ve aramaya başlarlar. Eskiden Saffet’in borç verdiği birine -her ne kadar Saffet bundan çekinse de- bile gidilir ama adam artık cok değişmiş tüccar olmuştur. Borcu almaya gelen Halit’i de, getirdiği mektubu yazan Saffet’i de tanımaz bile ve apar topar gitmesini söyleyerek şiddetle kovar. Zenginleştiğinde ruhu fakirlesen bu adamın kibri ve değişen kişiliği Saffet’i hüsrana uğratır ama Halit bundan etkilenmez. Insanların çoğunun böyle aşağılık yaradılışlı olduğunun farkındadır. O sırada Suat gelir annesinin kumpanya için altınlarını verdiğini söyler. Ilk başta bunu duyan ikili sevinir lakin sonra şüphe ederler. Suat’a bu parayı annesi kendi rızası ule mi vermiştir gerçekten? Işin aslı öyle değildir tabii. Parayı alıp Suat’ın evine gider ve annesine parayı teslim ederler. Annesi ise Suat’i tiyatrodan uzaklaştırmaya çalışmalarını, artist olursa sürüneceğini vs. söyler. Klasik anne tepkisidir tabii bu, artist olup da nolacak diye düşünen ebeveyn profili. Çıktıktan sonra ikisi kadının haklı-haksız olup olmadığı üzerine tartışırlar. Hem haklı hem haksızdır. Haklıdır, çünkü oğlunun garantili bir geleceği olsun ister, iyi para kazanmasını ister her anne gibi. Haksızdır, bu uğurda oğlunun asıl isteğini görmezden gelir, onun üzerinde bir baskı oluşturmaktadır.
Ve bir şekilde para toparlanır ve yola çıkılır. Kumpanyanın baş ikilisi ikinci mevkiye geçer, diğerleri ise üçüncü mevkidedir. Bunun bir üstünlük taşımadığı üzerine bahsedilse de aslında içten içe bu ikilinin bir ayrıcalık hissettiği bellidir. Yolculukta birisiyle tanışır ve sohbet ederler, adamın gideceği yer hakkında bilgi alarak orada gösteri yapmaya karar verirler. Yerleşir ve gösterilere başlarlar. Giderek seyirci sayısı artmaktadır, bunun nedeni üzerine bir süre düşünülür ve asıl nedenin Halit’in ısrarıyla kumpanyaya katılan güzel Sitare olduğuna kanaat getirilir. Halit çoktan Sitare’ye vurulmuştur, bunu da pek çok konuşmalarında ima eder. Ama Sitare pek belli etmez hislerini, lafı geçiştirir. Saffet de bir süre sonra Sitare’ye bir şeyler hisseder ve Halit onu kıskanmaya başlar. Ikisi arasında sürekli bir gerilim vardır. Bu uzun sürmez çünkü Sitare hakkında birkaç yerden dedikodu duyulur. Birkaç kişiyle de adı geçer. Bu ikisi de yaptıkları hatanın farkına vararak kızı sahnede rezil ederek kopmayı planlarlar. Ama işler istedikleri gibi gitmez, sahneye çıkacakları vakit Sitare çoktan keresteciyle kaçmış Yalova yolundadır. Onun yerine başka bir oyuncu koysalar da seyirciler Sitare’yi ister. Sahneye domates, yumurta atar bağırıp çağırırlar. Sonra da aldıkları tepkiden dolayı kumpanya apar topar döner Istanbul’a. Tuluat bitmiştir, geride “Gülen Ayva, Ağlayan Nar” (Bu ismi de Sitare kasabaya giderken bulmuştur) kampanyasının tasarısını her buluşmada münakaşa etmek kalır.
2 – Kriz
Ikinci hikayede ise Mütekait Miralay Rıza Bey vardır. Bütün mahallenin saygınlığını kazanmış, herkese yardım elini uzatmış, düşünceleri önemsenen biri olup çıkmıştır zamanla. Ama siyasi bir mesele hakkındaki düşüncelerini uğradığı bir kahvede (Küllük Kahvesi) kulak misafiri olduğu sözlerle yorumlar. Daha doğrusu, orada söylenenler olarak aktarır. Lakim oradakiler bu söz dinlenmesinden rahatsız olarak birkaç defa ima yollu ortaya konuşurlar. Bu Rıza Bey’in bir de oğlu vardır. Birçok arayış içinde olmasına karşın, üniversite zamanında hiçbir görüşe yanaşamamıştır. Derslerle pek alakadar olmamış, sokaklarda dolaşmıştır. Bir şeyler yapabilme hastalığına sahiptir. Birdenbire bir şeyler olsun ister. Ama bu hastalığının belirtileri azalınca dost meclislerine karışır, sonuna kadar münakaşa ederdi. Ama bu münakaşaların da lafta kaldığını fark etti. Bir sevgili aramaya başladı. Kumar oynadı, kazandıklarını alıp randevuevlerini dolaştı. Bu kızlar arasında mecburen çalışan zor durumda kalan kızlar olduğuna inanıyordu. Ve bunlardan birini buldu: Mabude. Tabii oradaki her kız gibi onun da bir ailevi durumu, buraya neden düştüğünün hazır kalıp hikayesi vardır. Tüm bunlar Rıza Bey’in kulağına gider ama o sadece içten içe övünür oğluyla. Aralarında bir sorun yoktur, ta ki bir akşam yemeğinde açılan Ispanyol meselesine kadar. Konuşmada asıl çatışma hayali bir tehlike anında mühim bir sanat eserinin mi yoksa bir insan canının mı feda edilebileceği üzerinedir. Babası sanat eserinin Necmi ise insanın hayatının daha mühim olduğuna karar verir. Aslında hayali ve gereksiz bir konudur, ki babası da böyle düşünerek oğluna sitem eder ge evden çekip gider.
Mabude’nin yanına gider, kız tavırlı davranır ve kovar gibi davranır. Necmi dönerken iskelede bekleme odasına atar kendini. Orada sobanın yanı başında iki çocuk görür. Biri kıvırcık saçlı bir zenci kırması (yazarin tasviriyle tabii) görünüşüyle Puskin’in çocukluğuna pek benzemekteydi, diğeri de muhacirdi. Bu ikisi hamallık yapan ve şimdilik ısınmaya çalışan iki arkadaştı. Necmi onların yanına giderek, sohbete katılır. Okumadıklarını öğrenir, içinden yardım etmek gelir ama bu samimi sohbeti de bozmak istemediği için bir şey yapmaz. Sonra bir meyhaneye giriyor ve rast gelen arkadaşları da ona katılıyor. Tabii bu sohbet arasında Necmi babasiyla arasında anlaşmazlık çıkaran konuyu ortaya atıyor. Birinin hayatı mı yoksa bir sanat eseri mi daha mühimdir? Sadece münekkit insan hayatını savunur, diğerleri ise sanat eserini mühim bulurlar. Necmi sohbetin bitmesiyle eve dönerken içinden münekkite yakınlık duyar.
Sonraki kısımda bir kızla beraber yokuşu çıkarken konuşmalarını okuruz. Buluşmak için vakti ayarlar ve ayrılırlar. Sonra da buluştuktan sonra eve dönüş konuşmalarına şahit oluruz. Öyle ki, yokuşu çıkarken o ikisini gören iki kişinin dikkatli bakması üzerine düşünür Necmi. Bu kıskançlığın ve ters bakışın nedenini bulmaya çalışır. Ve insanların ruhunun fena olduğuna kanaat getirir. Kız koluna girmiştir, her şeyi unutmuş ve karmakarışık duygularla yürümeye devam etmişlerdi. Neden sonra bir ağacın gölgesinde öpücükler yolunu bulur. Ondan sonra yollarına devam ederken Necmi konuşur, kız cevap vermez. Sonra birden klasik bir şekilde “Ben, seni seviyorum.” der. Ve bundan sonra da son cümle gelir.
Sonraki gün Necmi, derslere rahat ve huzurla yeniden başlamıştı.
3 – Gauthar Cambazhanesi
Bu son öykü, Semaver’deki “Benimle Beraber Seyahatten Dönenler” seri öykülerinin sonuncusudur. Ve bu üç öykü arasında en çok içime işleyen, okudukça pek bir sevdiğim hikayedir.
Gauthar Sirki’nin gelip gelmediği üzerine konuşur sekiz çocuk. Lakom bu öyküde asıl kurgu üç kişi ve yaşananları dinleyen birinin dahil olduğu olaylar üzerinden gider. Biri Ermeni Hristo, diğeri Isviçreli Georges ve ikisinin de tutulduğu kız Isolde. Ve Hristo’nun bu aşk üçgeninde aralarında yaşananları anlattığı Sait. Hikayeyi anlatan Sait’tir önce bu iki arkadaşından olan Georges ile nasıl tanıştığını anlatır. Ve nasıl birdenbire yakın arkadaş olduklarını, Georges’un bolca anlattıklarını ve on yedi yaşına neler sığdırdığını. Bir ara anlattıklarından hikaye olup olmayabileceğini Sait’e sorarken şöyle der:
“Demek ki, bütün bunlardan sen küçük bir hikaye bile yazamazsın. Yani benden sana hiçbir fayda yok, öyle mi?”
Bu söz Sait’in gücüne gider. Insan sevdiğinden fayda bekler mi? Beklemeli mi? Böyle bir davranışı bir tür egoizm olarak yorumlar.
Sonra devreye Hristo girer. Sait’ten borç ister, bir de içki ısmarlatır. O sırada anlatır bu aşk üçgenini. Isolde ile tanışmaları. Kıza tutulmaları ve kızın gece Hristo’yla gündüz Georges’la vakit geçirmesini anlatır. Ama Sait de arada içinden bazı şeyler düşünmektedir. Sirkte insanlarda yaşanan değişimi, o heyecanı ve çocuklaşmayı düşünür. Sonra bir palyaço peydah olur, onunla aralarındaki diyalogta aşkın tanımı geçer. Aşk Don Kişot’un yeldeğirmenidir! Aşık ise tabii ki Don Kişot. Diyalog devam eder, ben bu benzetmede kalır, hayal ederim. Sonra sirkteki fokları anlatır Sait. Hristo sözü alır, aşkını anlatmaya devam eder. Sonunda Isolde Hristo’dan ayrılır. Sonra geri döner ama bu sefer Georges da gelir ve bu üçlü arasındaki gerginlik konuşmayı gerektirir. Ilk konuşan Hristo olur. Önce Isolde’a evlenelim der, reddedilir. Sonra Georges’a bu diyarları terk etmeyi teklif eder, reddedilir. Isolde’u yollar, iki erkek baş başa konuşur. O kısım çok duygusal geçer, aşkları ikisinin de canından can koparır. Sonuçta Isolde ve Georges beraber olup giderler. Hristo ise ortada kalır. Sait’ten aldığı borçla gider bir silah alır. Ama kimseyi -kendi de dahil- öldürmeye içi el vermez. Gauthar Sirki şehri terk edince, Hristo da ortadan kaybolur. Bir yılbaşı vakti Sait’e kart yollar. Halini hatrını sorar, Yunanistan’a gitmiştir.
Sait Faik öyküleri her zaman hoşuma gider. Yalın ve aynı zamanda insana birçok şeyi sezdiren bir anlatımı vardır. Üslubu sıkmaz, içine serpiştirir güzellikleri. Bazı kitaplarında okurken ilk başta bir hayal kırıklığı yaşıyor gibi olsamda sonradan gayet memnun bir şekilde bitiriyorum. Özellikle Gauthar Cambazhanesi çok hoşuma gitti.
Kitapta beğendiğim ve paylaşmak istediğim satırları da buraya bırakayım efenim:
“- İsim klasik olmalı, dedi. Başka çaremiz yoktur. İstanbul başka. Fakat Anadolu böyle alışmıştır.
Üsküdarlı Suat:
– Hep böyle söyleriz, dedi. Anadolu çekmez, Anadolu istemez. Anadolu anlamaz. Bu yüzden dünyanın en aşağılık filmlerini biz yaparız. Anadolu şöyledir, Anadolu böyledir. İçimizde Anadolu’yu bilen bile yok.”
************************************
” Bir arkadaş muhabbetinin manasızlığını çoktan bilirdim. İki insan birbirlerini mektepten itibaren severler. Mektep arkadaşı, çocukluk arkadaşı diye bir tefrik yaparlar. Benim ne mektep arkadaşım, ne çocukluk arkadaşım var ve bütün bunlar laftır. Benim arkadaşım tesadüfün önüme bir gün, bir mevsim sürdüğü insanlardır.”
************************************
“Edebi eserler, insanı yeni ve mesut, başka iyi ve güzel bir dünyaya götürmeye yardım etmiyorlarsa neye yarar?”
