Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim. (Bu müzik Bartleby’ın uyarlanmış filmindeki bir soundtrack ve en uygun olarak bunu gördüm)
Beni fazlasıyla etkileyen kitaplardan olan Katip Bartleby’ı sevdiğim ve sağduyusuna güvendiğim hocalarımdan birinin tavsiye kitap listesinde bulunduğu için aldım. İyi ki almışım diyorum ve iyi ki okumuşum bu kitabı çünkü beni sarsmaktan öte bende Kafka’nın dediği gibi içimizdeki donmuş değerleri parçalayacak bir balta etkisi yarattı bu da onun nitelikli bir kitap olmasının en önemli ölçütüdür benim nezdimde.
Kitabın anlatıcısı olan avukat ilk başta neden Bartleby’ın hayatından bahsetmek istediğini, kendisini ve çalışanlarını anlatıyor. Sonra da çok ilginç bulduğu Bartleby’ı avukatın gözünden tanıyoruz. Fakat bunu yaparken aynı zamanda kendini de anlatmış oluyor aslında, kurgu ikisi arasında örülüyor. Tadına doyulmayacak kadar “az ve öz” türden yoğunluğa sahip bir kitap. Unutulmaması gereken söz ise “Yapmamayı tercih ederim.” (Bu cümleyi ilk okuduğumda o kadar çok sevindim ki, işte tercih etmemeyi tercih eden bir kahraman dedim kendi kendime) Bir şeyi yapmamayı tercih edip etmeme meselesine değinerek kitaptaki yalnızlık, varoluş, pasif direniş, özgürlük, tercih ve varsayım, sistem, rahatsız etmek ve olmak gibi kavramlarla da karşılaşıyoruz. Ayrıca kitabın özetini okumak veya hakkında bilgi edinmek isteyenler için bu linkten göz atabilir. Bu yazımda daha çok kitabın niteliğine dair bir inceleme yapacağım için olayların özetinden bahsetmeyi tercih etmiyorum.
Öncelikle avukatın Wall Street gibi paranın merkezi olan bir mekanda bulunup çalıştırdığı üç kişinin işlerini iyi yapması nedeniyle kusurlarını (ikisi de diğerini tamamlayan bir ruh haline sahip) göz ardı etmesi, ki yıllardır çalıştırdığı bu çalışanlarının sadece bu kusurlarını bilmesi –daha doğrusu belirtmesi- onun da derdinin insan değil para kazanmak olduğunu gösterir. Zaten kendini tanımlarken hırssız, her zaman hayatı kolay tarafından yaşayan –belki de hiç tercih etmediğinden ve ona söyleneni yaptığından- ve her zaman yaptığı işte az emek çok kazanç aradığını söylüyor. Ayrıca birinin kendisinin en önemli özelliklerinin sağduyu ve sistem olduğunu söylüyor.
İşyerine yeni bir eleman alırken karşısına Bartleby çıkıyor. Yani “Onu şimdi görür gibiyim; sırtındaki solmuş ama derli toplu giysisiyle, acınası bir saygınlık ve koyu bir umutsuzluk içindeydi” Ayrıca kitabı okurken bir süre sonra Bartleby’da herhangi bir insaniyet göremediğimi fark ettim ve bunda avukatın Bartleby’a dair hiçbir aşırılığa sahip olmayışını söylemesinin ve Bartleby’ın geçmişi hakkındaki belirsizlik olmasının ve ailesi olup olmadığını bilmememiz aslında onun insan olduğuna inanmamızı daha da zorlaştırıyor. Ama bir yandan da bunun böyle olması daha uygun çünkü yazarın da bunu isteyeceğini sanmıyorum. Bu yönden Bartleby’ın Albert Camus’nun Yabancı adlı kitabındaki Mersault karakterine benziyor, fakat bir süre sonra Bartleby işini yapmayı da, bulunduğu yerden gitmeyi de (orada yaşar) ve sonunda yemeği dolayısıyla yaşamayı da reddeder. Ayrıca avukatın kitap boyunca yaptıklarından kendini tanımladığı kelimelerin tam tersini yaptığını ve zor yolu seçip Bartleby ile uğraştığı ve sürekli onu düşündüğünü hatta bir Pazar günü kiliseye gitmeyi bile unuttuğunu ve sürekli acıma, korku, dehşet ve şaşkınlık duyguları arasında bocalayıp durduğunu görüyoruz, hatta ofisteki herkes bir süre sonra tercih etmekten bahsediyor. Yani Bartleby’ın onun hayatına girmesiyle aslında kiliseye gitmek gibi hayatındaki önemli bir şeyden tutup da, cümleleri arasında sıklıkla “tercih ediyorum/etmiyorum” söz öbeğini kullanmasına kadar tüm “sistem” değişiyor. Aslında Bartleby derin bir yalnızlık ve boşluk gibi içimizde, olabileceğimiz son nokta gibi. Daha doğrusu bir hiçlik sınırı ama bunu da sonlandırmıyor, intihar etmek yerine bir yerde kalmayı tercih ediyor, sisteme direniyor ve avukatın arkadaşları onu eski haline döndürmeye uğraşmasa belki de direnişi sürecek fakat bunun sürmesine olanak tanınmıyor. (Gregor Samsa gibi istenmeyen biri olarak yaşaması ve aynı sona sahip olması ilginç değil mi, fakat zaten Beckett, Camus, Derrida ve Kafka’nın bu yazardan etkilendikleri de biliniyor) Ve en vurucu kısımlardan biri de Bartleby öldükten sonra Sahipsiz Mektuplar Bürosu’nda çalıştığını öğrenmek gibi (tam da onun karakterine uygun) bir detaydı. Sahipsiz kimden gelip kime yollandığı bilinmeyen mektuplar bir çaresizliğin ve umutsuzluğun kaynağı aynı zamanda uzatılan ellerin başka yerlerde çürüyerek yok olması ve mektubun ortada kalakalması ve derin bir yalnızlık… Tıpkı Wall Street’in ortasındaki kocaman binalardan birinde bir Pazar günü küçük bir ofiste yaşayan bir insan gibi.
Kitaptan beğendiğim iki kısmı burada paylaşacağım ve sonra da yazarın tuhaf biyografisinden seçtiğim kısımları aktaracağım.
“Azimli bir insanı pasif bir direniş kadar çileden çıkaran bir şey yoktur. Direnilen kişi acımasız değilse, direnen kişinin pasifliğinin de bir zararı dokunmuyorsa, o zaman direnilen kişi, iyi günündeyse, sağduyusuyla çözemediği şeylerin üstesinden hayal gücünü şefkatle kullanarak gelmeye çalışacaktır.” (Sf. 27)
“Günler geçtikçe Bartleby’a epeyce alıştım. Sabrı, her türlü aşırılıktan uzak oluşu, sürekli çalışması, sessizliği, her ne olursa olsun tavrının değişmeyişi, onu değerli bir kazanım haline getiriyordu. Mükemmel olan şuydu: O hep vardı; sabah ilk gelen oydu, gün içinde sürekli yerindeydi ve akşamları en son o çıkıyordu. Onun dürüstlüğüne özellikle güveniyordum. En değerli belgelerimin onun ellerinde güvende olduklarını hissediyordum.” (Sf. 32)
Kitabın yazarı Herman Melville’i Moby Dick adlı eserinden hepimiz tanıyoruz ama ben unutmuştum o kitabı. Yazarımız 70 sene kadar süren bir hayat yaşamış ve 1853’te Bartleby’ı yazmış. Fakat uzun süre değeri bilinmemiş ve benim unuttuğum gibi unutulmaması gereken bu yazarı o dönemdeki insanlar 1920’li yıllara kadar keşfedilmemiş. Çocuk yaşta çalışmaya başlamış ama bu onun azmini olumsuz etkilememiş tersine çalışırken aynı zamanda tarih ve antropoloji kadar Shakespeare’in eserlerini de okuyarak kendini geliştirmiş. Birçok gemide çalışmış ve seyahatlerinde birçok kurguları için malzeme edinmiştir. Gemilerden birinde bir arkadaşıyla yamyamların bulunduğu bilinen bir adada gemiden kamış ve bir ay kadar orada kalmıştır. Ayrıca başka bir gemide isyana katıldığı gerekçesiyle birkaç gün Tahiti taraflarında bir yerel hapishanede kalmış. İşin garip yanı çoğumuzun bildiği Moby Dick kitabını da yazarken ilk başta sadece balina avcılığını anlatan bir romanken o aralar tanıtlığı Nathaniel Hawthorne ile tanışıp arkadaş olunca, bu arkadaşı on aslında bu kitabın simgesele anlatıma sahip bir kitap olmasını önerdi. Melville de arkadaşının tavsiyesine uyarak kitabı değiştirdi ve kitabı Nathaniel’a adadı. Kitap yayımlandığında beklenen başarıyı yakalayamadı ve çok olumsuz eleştiriler aldı. Sonra yayınlamak istediği kitapları yayınevleri reddedince, maddi sıkıntıya düştü ve şiire yönelip yazdıklarını kendi imkanlarıyla bastırdı. (Italo Svevo’ya benziyor bu açıdan) Katip Bartleby adlı kitabı ise 1853 ve 1856’da iki farklı dergide isimsiz olarak basılmıştır. Ayrıca Amerikan Kütüphanesi tarafından eserleri toplanıp basılan ilk yazar olmuştur.
Ve de yazımı avukatın son sözüyle bitiriyorum:
“Ah Bartleby! Ah insanlık!”
