Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.
Uzun zaman önce yazılarda yaratıcı olmak ve üslubun çeşitliliği konusunda araştırma yaparken bu kitaba rastlamış fakat Ferit Edgü’yü hiç okumadığım için –Fakat Tezer Özlü sayesinde duyduğum bir yazar- kitabını almakta kararsız kalmıştım kütüphanede ise bulamadım. Fakat bir kitabevinde rastladığım sırada bir göz gezdirip kısaca okuduktan sonra almaya karar verdim ve hemen sakin, huzur ortamı olan nadir cafelerden birine geçtim. Yazarın birçok kitabına, özellikle en bilinen ve filmi de çekilen –hatta filmi ödül alan- “O/Hakkari’de Bir Mevsim” adlı kitabına da bakma şansım oldu, ilgimi çekti ve bu yazarı da takip etmeye başladım. Ferit Edgü yüksek öğrenimini resim bölümü üzerine İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nde, daha sonra ise Paris’te devam ettirmiş fakat sonra ülkesine dönerek Mavi Dergisi’nde yazılarıyla kendini duyurdu. Sonrasında –bu kitabının da basıldığı- Ada Yayınları’nı kurdu ve 1976-1990 yılları arasında birçok yapıtı yayımladı.
Kitabın adının “Yazmak Eylemi” olmasındaki anlam, benim nezdimde seçtiği olay gibi bir durumu değiştirme amacı güden bir protesto veya nasıl desem bir “traji-komik” devrimci eylemi değil, o durumun değişik açılardan 101 metinde ifade edilmesi eylemidir. Tarafsız bir şekilde sadece “yazmak eylemi” odaklı olmasından dolayı yazmak fiili de seçilebilir miydi bu kitap için? Ama bence yazar da bunu düşünerek, böyle bir başlığı tercih etmemekle ironik bir bakış açısı oluşturmuştur. Yazdığı her metnin başlığında bazen anlatıcının kişiliğini (Bencil, Unutkan, Mistik, Patavatsız vs.), bazen de metnin türünü ( Röportaj, Roman, Mani, Günlük vs.), bazen de anlatımın hangi bakış açısıyla yapıldığını (Öznel, Nesnel, Sen, Ben, 1./2./3. Tekil Kişi, İç-Konuşma vs.), bazen de anlatıcının işini (Politikacı, Ressamca, Müneccim, Orospul vs.) belirtmesi de metnin anlaşılmasına yardımcı bir etken. Ayrıca yer yer komik ve ahenkli, yer yer trajik olaylarla karşı karşıya olmak da insanı bir sirke çadırın en tepesinden bakıyormuş gibi hissettiriyor, sanki tüm uyumu sadece orada yakalayabilecekmişsiniz gibi.
1980’den bir olayın seçilip anlatılması – ki darbeye çok yakın bir zaman öncesinde böyle bir kitabın yazılması da enteresan bir tesadüf (?) – güncelliğini kaybetmesi gibi bir gerekçeye temel olamaz. Çünkü burada öz, olay değil anlatım imkanının fazlalığının ve 101’den başlayıp (belki) sonsuza kadar bakış açısı oluşturulmasının kendisidir. Kendisi bu kitabı Raymond Queneau’nun “Exercises de Style” (Üslup Alıştırmaları) –kitapta otobüste geçen bir olay 100 farklı şekilde ele alınıyor- adlı kitabını çevirmeye çalışırken Fransız dilinin olanakları içerisinde düşünülen bu metinleri çeviremeyeceği gibi bir sanıya kapılarak bu kitabı yazmaya girişmiştir. Fakat Edgü, kendi kitabını 101 farklı şekilde yazarken son metni de kendisine ayırıyor, yani Yazar‘a. Ve en sonu da kitabı yazmadan önce aklından geçenleri belirtiyor belki, bu da onun imzası olabilir. (Ayrıca bu Queneau’nun kitabı sonradan Biçem Alıştırmaları adıyla Armağan Ekici tarafından 2003 yılında Sel Yayıncılık tarafından dilimize çevrilmiştir.) Bence Can Yücel’in çeviri yapmak yerine yabancı dildeki yazarların, özellikle Shakespeare’in eserlerini (66.Sone, Hamlet vs.) kendi deyimiyle “Türkçe söyleyerek” yazmasının tersi gibidir Ferit Edgü’nün yaptığı. Ama Can Yücel’in bu yazdıklarını bir “aşağılama veya bayağılaştırma” olarak görenler de mevcut, ki ben onlara katılmıyorum. Kitaplar sadece kelime kelime çeviriye maruz kalmaz, o ülkeye, dile, kültüre “uyarlanır(!)”. Belki Edgü de o dönemlerde “Çeviri nasıl yapılmalıdır?” konulu tartışmaya cevap niteliğinde yazmıştır bu eserini, diğerini “çevirmek ” yerine böyle bir “eylem”e girişmiştir…
“Oysa, yazmayı çok seviyorum. Çok mu güç yazmak? Brlki direnmeliydim. Yani üstelemeliydim. Belki dilediğim kafiyeleri bulabilirdim. Ya da hayatımdan bir ya da iki roman çıkarabilirdim. Olmadı. Örneğin, bugünkü durum. Olağanüstüydü. O dükkanların ışıksızlığı. O sokaklardaki süngü takmış askerler. O ne yapacağını bilemeyen hemşeriler. Ve bu arada karımın siparişlerini almak için ordan oraya koşan ben. Tüm bunlar niçin yazılmasın? Hatta başka şeyler de.” (Sf. 90-İçten)
“Yağmur kara çevirmişti ve parkta kimseler yoktu. Yalnız ihtiyar bir adam, paltosuna sarılmış, sanki o eski paltonun içinde yitmek istiyormuş gibi bir sıraya oturmuş, uzakları, sanki yitirdiği ya da o anda yitirmekte olduu dünyayı seyreden, yağan karın, soğuğun farkında olmayan, kendi dünyasında bir adam vardı. Tüm boş sıralara karşın, o ihtiyarın oturduğu sıraya ilişmek, onunla seyretmek istedi bu uzaklaşan, yiten dünyayı.” (Sf. 98-Roman)
“Her zamanki gibi olaylara dışardan bakan biri olarak düşünüp değerlendirmeye çalışıyorum. Roland Barthes‘ın dediği gibi, “Bir köle değilsen, bir işbirlikçi değilsen, bir tanık değilsen, bir iktidarla ne gibi bir ilişkin olabilir?” Benim de hiçbir ilişkim yok. Ne iktidarla, ne muhalefetle.” (Sf. 105-Alıntılı)
- Korkutatak egemen olunamaz. İnandırarak (belki) egemen olunabilir.
- Halkı umutsuz kılma. Umutsuz kişinin ne yapacağı belli olmaz.
- Kendinin, karşıtınla tanımlanmasına izin verme. Bir gün bakarsın, karşıtına dönüşmüşsün. (Sf. 136-Aforizmalar)
