Felsefe dersini ilk gördüğümüz sene, fazlasıyla kitap okumaya başlamıştım. En çok felsefe dersini bekler, hocanın geldiği an acaba bugün nelerden bahsedecek diye düşünürdüm. İlk başta müfredattan ayrı olarak felsefeyi tanımladı, bize sorular sordu ve sorgulamaktan vazgeçmememizi söyledi. Onun deli olduğunu düşünmüştüm, neyi sorgulayacağımı bilemedim. Her şey yerli yerinde, sorgulayınca ne değişecek diye düşünüyordum. Sonra yönetimden uyarı alınca hoca da kitaptan okur gibi müfredattaki saçmalıkları anlatmaya başladı istemeyerek. Ama ders dışında ben yine de onunla konuşuyor, felsefeyle alakalı kitaplar okumak, kapsamlı araştırmalar yapmak istiyordum. Bu sayede de ilk olarak “ütopya” kavramını araştırdım. Ütopyaların devamını da distopyalar getirdi tabii ama bundan daha sonra bahsederim.
Ütopya, ideal(hayali) toplum demektir. Olmayan veya daha doğrusu olması mümkün olmayan, imkansız toplumlar. İdeal ve mükemmel olması zaten imkansız görünmesini sağlıyor sanırım -naçizane fikrim bu tabii, bir iddiam yok-. Ve hemen ütopya örneklerini okudum. İlk başta da başlıkta da yazdığım gibi Platon’un Devlet kitabını okudum. Remzi Kitabevi’nden eski bir basımdı, felsefe hocası okumam için ödünç vermişti. İlk dönem Yunan filozoflarından olmasına rağmen bir toplumda bebeklere ninni olarak nelerin söylenip nelerin söylenmemesi gerektiğini bile tartışan bir diyalog vardı kitapta. Ve bir ilgimi çeken nokta da konuşmalarda yanındaki insanların ortaya attığı tezleri, söylediklerinden yola çıkarak çürütmesiydi. Söylediklerinin yanlış olduğunu söylemelerini sağlıyordu. Şaşırtıcı geldi ama sonra üzerine tekrar tekrar düşündüğümde zaten her yanlışta bir müktar doğru olduğu kadar her doğruda da bir o kadar yanlış olduğunu fark ettim. O yüzden sonra bu tez çürütme olayı sonradan çok gereksiz geldi bana ama bu sayede düşünceler açıklanıyordu.
Kitapta ideal devlet kavramı, üç ana kısımdan oluşuyor. Bunu bedenin üç kısmıyla ilişkilendirebiliriz. Zaten kitapta da devlet, toplumun zorunlu bir parçası olarak görülüyor, tıpkı her insanda bulunan beden gibi doğal bir yapı olarak. Yani “olması gereken” bir şey olarak tanımlanıyor devlet.
Çalışanlar – Üretim
Bekçiler – Cesaret
Yöneticiler – Akıl
Platon gerçeğin idealarla kavranabileceğine inanmış ve ideal toplumu oluştururken iyi ideasına ulaşmayı amaç edinmiştir. Onunla aynı dönemde yaşayan sofistler, “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” derken, Platon toplumu oluşturan ortak değerlerin idealardan yola çıkarak bir bütün içinde uygulanmasını mümkün görmüştür.
Kitabın başında doğruluk kavramı üzerine konuşmuş, onu irdelemişlerdir. Devleti insan vücudunun topluma genişletilmiş hali olarak görmüş ve her bireyin bu devlet düzeninin devam etmesi için gerekli birer hücre olarak görmüştür. Yanlış ve eksik olanın bilgi eksikliğinden kaynaklandığını ileri sürer. Ve insanın bildiği sürece doğru olacağını söyler. Tabii bu düşünceler -şimdiki döneme göre çok eski olmakla beraber- kendi çağının üstünde düşüncelerdi.
Devletin başında filozofların olması gerektiğini, çünkü sadece onların bu işi bir fırsat, çıkar aracı olarak görmeyeceğini söyler. Ve bunu açıklarken de diğer yönetim biçimlerinin nasıl yerle bir olduğunu ve onlardaki eksiği açıklayarak anlatır. Mal, mülkiyet hakkı yoktur. Evlilik, çocuk, meslek gibi kavramları devlet yönetir, denetler ve karar verir. Platon’un idealizmiyle devlet yapısında olmasını düşündüğü özellikler arasında bir bağlantı kurulursa, onun “idea” şeklindeki mükemmel devletin en uygun yöntemle toplumda görüntüleştirilmesini amaçladığını görürüz. Eğitimden, çocukların yetiştirilmesinden, şiirin(sanatın) nasıl olması gerektiğinden, zorbalıktan, insan çeşitlerinden bahseder ve bunlar hakkında birçok düşünce belirtirler.
Bir filozofun yazmasının da etkili olmasıyla, bu devletin hem en iyi düşünülmüş toplum biçimleri arasında hem de düşüncede mükemmelleştirildiği için imkansız yakın bir profil çizdiğine kanaat getirdim. Ama siyaset, felsefe veya sosyolojiye merakı olan herhangi biri bu kitabı okumakla bir şey kaybetmez efenim. İyi okumalar dilerim..
** YILLAR SONRA GELEN YENİ OKUMA ÜZERİNE, YENİ DEĞERLENDİRME**
Platon’u ilk okuduğumda bir “ütopya” kitabı okuduğumu sanıyordum. Oysa 2026 yılının ilk ayında, 11 yıl sonra tekrar okuduğumda fark ettim ki: okuduğum şey bir toplum taslağı değil, bir insan tahayyülüydü. Çünkü Platon’un Devlet’inde asıl mesele, devletin nasıl yönetileceği değil, insanın ne olması gerektiğidir.
O kitabı felsefeyle yeni tanıştığım bir dönemde okumuştum. Platon toplumun sunduğu uyuşma ve rahatlığa saldıran bir metinle karşıma çıktı. Beni en çok çarpan şey, diyalogların tonu oldu: Kimse kesin bir şey söylemiyor, herkes bir fikri ortaya atıyor ve sonra o fikir, yine kendi içinden çökertilerek ilerliyor. Bir düşünce, doğduğu yerde öldürülüyor.
Platon’un ideal devleti üç sınıfa ayırması ilk bakışta düzenli, hatta güven verici görünüyor: çalışanlar, bekçiler ve yöneticiler. Ama bu şema, insanı tek bir işlevle tanımlayan bir bakışın da başlangıcı. Sen akılsın, sen cesaretsin, sen üretimsin. Peki ya insanın çelişkileri? Peki ya kararsızlığı, tutkusu, korkusu? Platon’un dünyasında bunlara pek yer yok.
O, düzeni seviyor. Hatta o kadar seviyor ki, sanatı bile düzenin bir aracı olarak görmek istiyor. Masalları, şiiri, müziği denetlemek istemesi, çocukların hangi hikâyeleri duyacağını belirlemek istemesi boşuna değil. Çünkü Platon’a göre insan, en başta nasıl şekillendirilirse öyle kalır. İnsan zihninin bir kalıp gibi dökülebileceğine inanmak, özgürlüğü daha doğmadan sınırlandırmak demek.
Yine de Platon’u basitçe otoriter diye kenara atamıyorum. Çünkü onun derdi kötülük değil, düzensizlik korkusu. İnsanların yanlış yapmasını, adaletsiz olmasını, cehaletle yönetilmesini izlemek istemiyor. Filozofların yönetmesini istemesi de bundan. Çünkü filozof çıkar peşinde koşmaz, diyor. Ama ben burada durup şunu sormak zorundayım: Gücü eline alan bir insan gerçekten çıkarın ötesinde kalabilir mi? Bilgi, iktidarla birleştiğinde hâlâ masum kalır mı?
Platon’un Devlet’i bu yüzden beni ikiye bölüyor. Bir yandan kusursuz bir düzen hayali var; diğer yandan bu düzenin insanı bir parçaya indirgeme riski. 11 yıl önce bunu tam olarak böyle ifade edememişim. Ama kitabın bende bıraktığı huzursuzluk boşuna değildi. Platon’un sorusu hâlâ geçerli: Adalet nedir? Fakat artık benim sorum da onunla birlikte geliyor: Adalet adına ne kadar özgürlüğümüzden vazgeçmeye razıyız?
Beğendiğim birkaç alıntıyı da burada paylaşayım:
“İnsanları tarafsız gözlemle.
Her zaman konuşmaktan çok dinle.
Gerektiği yerde sus.
Bilmediğini bilen gibi yapandan uzak dur.
Sen bilirken susma,
bilmezken konuşma.
Bilgiyi elde etmek seni mutlu edecektir.
Asil insan bunu uygular.”
*****************************************************
“Adalet ve adaletsizlik, sağlıklı ve hastalıklı şeylere benzer; yalnızca biri vücuttadır, öteki ruhta.”
“Ne gibi?” dedi.
“Herhalde, sağlıklı olan sağlığı yaratır, hastalıklı olan da hastalığı.”
“Evet.”
“Aynı biçimde adaletli davranmak adaleti, adaletsizce davranmak adaletsizliği yaratır, değil mi?”
*****************************************************
Eğitim nasıl olmalı? Yıllardan beri bilinen, uygulanmakta olan eğitimden daha iyisini bulmak zordur, değil mi? Bu da, tabii, beden için idman, ruh için müziktir.”
“Evet.”
“Peki, işe idmanla değil, müzikle başlayacağız, değil mi?”
“Tabii.”
“Söyle, sözü de müzikten sayar mısın?”
“Evet.”
“Söz de iki çeşittir: Biri doğru, öteki yalan; öyle değil mi?”
“Evet.”
“Eğitimde her ikisini de kullanmalıyız, ama önce yalan olanı, değil mi?”
“Neler söylüyorsun? Anlamıyorum” dedi.
“Çocuklara önce masal anlatırız, bilmiyor musun? İçinde doğru şeyler varsa da, masallar çoğu zaman yalandır diyebiliriz. Küçükleri yetiştirirken idmandan önce masalları kullanırız.”
“Öyledir” dedi.
“İşte ben de bunu söylüyordum. İdmandan önce müzikle uğraşmalı.”
“Doğru” dedi.
“Peki, her şeyin en önemli noktası başlangıcıdır: Bunu biliyorsun, değil mi? Bu, en çok genç ve körpe kimseler için geçerlidir; çünkü insan tam o çağlarda biçimlenir, hangi kalıbın damgasını taşımasını istersen o kalıba girer.”
“Şüphesiz, öyledir” dedi.
“O halde çocuklar, rastgele kimselerin uydurduğu masalları dinlemeli mi? Ruhlarına, büyüyünce edineceklerini umduğumuz fikirlere çoğu zaman karşıt fikirler mi girsin? Buna göz yumacak mıyız?”
“Asla.”
“Demek, anlaşıldığına göre, biz önce masal yaratanların başında durmalıyız; güzel masalları kabul, güzel olmayanları yasak etmeliyiz. Dadıları, anaları ikna etmeliyiz; çocuklara bizim kabul ettiğimiz masalları anlatmalarını, çocukların bedenlerine elleriyle biçim vermekten çok, ruhlarına bu masallarla biçim vermelerini
sağlamalıyız. Bugün anlatılan masallara gelince, onların çoğunu atmalı.”
