birinindünyası

Bu çok sevdiğim kitabı nereden nasıl aldığımı hatırlamasam da, iyi ki almışım diyebilirim. Yazarın okuduğum ilk kitabı ve bu kitabını okumadan önce internette kendisini araştırırken ona “Türkiye’nin Tolkien’i” dendiğini gördüm. Fantastik öğeler bulunması belki bunu söylemelerinde etkendir ama felsefe, kültür ve tarih de dahil olmak üzere birçok konudan bahsediyor kitapta yazar. Tabii fantastik romanlar da bu konulardan bahseder lakin ben fantastik olduğunu düşünmüyorum. “Düşlemek”ten yola çıkıyor lakin, düşle gerçeklik birbirine karışıyor. Yani sadece herhangi bir türün yazarı olduğunu düşünmüyorum, bence çok yönlü bir yazardır efenim.

Sabaha karşı yine balkonda bitirdiğim bir kitap. Kitabı tanımlamaya korkuyorum çünkü içerisinde o kadar çok anlam ve kurgu var ki, hangisinden bahsetsem de bir yerleri eksik kalacak farkındayım. İçine serpiştirilen birçok düşünce ve ilk başta kurgunun karmaşıklığının bir bütün oluşturmasıyla ortaya çıkan büyük resimle karşılaşınca çok sevindim aslında. Çünkü kitabın başlangıcında bile Konstantiniyye olarak anlattığı 1681-1684 senesi arasındaki İstanbul’u çok dolaylı bir şekilde tanımlıyordu. Kullandığı kelimelerden ürktüm belki de. Ama sonra giderek açıldı tabii olaylar. Girişi paylaşırsam daha iyi anlaşılır sanırım:

“Ulema, cühela ve ehli dubara; ehli namus, ehli işret ve erbab-ı livata rivayet ve ilan, hikayet ve beyan etmişlerdir ki, kun-ı kainattan 7079, İsa Mesih’ten 1681 ve Hicretten dahi 1092 yıl sonra, adına Konstantiniye derler tarrakası meşhur bir kent vardı. Ceneviz taifesinin buraya ilk gelen gemilerine karanlıkta uçan bir ak martının yol gösterdiği, ancak salimen karaya vasıl oldultan sonra dümencileri olacak Pundus nam kafirin bu martıyı Mesih addederek yuvasını arayıp bulduğu ve itikatlarınca İsa’nın etini yemek sünnet olduğundan kuşu kızartıp yediği rivayet olunurdu. Eskiler, bu martının yuvasının bulunduğu yere Ceneviz kavmının yüksek bir kule diktiklerini rivayet etmişlerdir ki, sonraları Galata Kulesi diye nam slamış bu heybetli yağının tepesinde, yalı adamlarının dürbünle, yiğitlerin ise çıplak gözle, Bursa kentinin Uludağ’ını seçtikleri söylenegelmiştir. Ne var ki bu şayianın, ziyaretçilerden bahşiş koparmak hevesiyle kuledeki yangın gözcüleri tarafından okunan bir kurt masalı olduğu da ağızdan ağıza dolaşmıştı bir zamanlar. Beher yangın için, eğer vaktinde tespit edilirse yirmi akçe ikramiye, edemezlerse yangın sönene kadar saat başı yirmi değnek ceza alan bu adamlara hazine-i humayundan on akçe helal yevmiye verilirdi”

Kitabı okurken fark edilen ilk şeylerden biri, hiç kimsenin tamamen başkarakter haline gelmemesi. Kullandığı tüm karakterlerini süslemiş ve detaylarla merakınızı giderebilir. Üslubunca kendine özgü bulduğum bir yazar. 238 sayfa olmasına bittikten sonra hayıflansam da, belki tadında bırakmak ve tam o esnada bitirmek çok uygun geldi.  Yine de (!) bir yanım hala fısıltıyla kitabın aceleyle bitirildiğini söylüyor. Yan karakterlerinin, hatta bu karakter de nereden çıktı dediğim kişilerin bile kurgudaki yerini detaylandırarak anlatması itinayla hazırlanmış bir roman olduğunu gösterir tabii efenim. Hiçbir şeyi tesadüf veya öylesine koymuyor. Çehov’a göre oyunun başında sahnede bir tüfek varsa, o tüfek oyunun sonunda mutlaka patlamalıdır. Anar da öyle yapıp kullandığı tüm karakterleri bir satranç oyunu oynar gibi yapboz kurgusunu bütünlüğe kavuşturuyor. Yer yer büyülü gerçekçiliğe benzerlikler (Yüzyıllık Yalnızlık’taki gibi bir anlatım) de gördüm ve fakat bu güzel kitabı bir akıma bağlamak veya bir akım üzerinden tanımlamayı tercih etmiyorum. Ayrıca kullandığı betimlemelerle sizi o anın tam içine yerleştirebiliyor. Ve okudukça düşünüyorsunuz hayatınızda sıkça kullandığınız birçok kavram, duygu ve düşünce üzerine.

Kitabın birçok yerinde herkesçe bilinen bazı kişilere gönderme var. Bunlardan en tanıdık olanı “Rendekâr” nam-ı diğer “Réne Descartes” ve kitapta adı geçen Kubelik tarafından çevrilen eser “Zagon Üzerine Öttürmeler” de asıl adıyla “Metot Üstüne Konuşmalar”. Veya Büyük Efendi Ebrehe -Tanıdık geldi mi isim?- Bünyamin’e boşluktan ve onun gücünü fark ederek ona tapanlardan bahsederken Fon Gerike de söz arasında geçer. Bu bilgin tabii Otto Von Guericke’den başkası değildir. Yani Madgeburg Küreleri’ni (hava basıncının varlığını kanıtlama amacıyla) tasarlayan bilim adamıdır. Veya Alibaz’ın bir süre sonra cesareti ve haylazlığıyla arkadaşları arasında “Efrasiyab” olarak tanınması, ki Efrasiyab İranlıların Alper Tunga’ya verdiği isimdir, Şehname’nin karakterlerinden efsanevî kral ve Turan kahramanıdır.

Özellikle varlık felsefesi ve “Düşünüyorum öyleyse varım” sözünden yola çıkıyor kitaptaki düşünceler. Ve düşle alakalı ne varsa irdeleniyor kitap boyunca. “Galata’da, Yelkenci Hanı bitişiğinde ikamet eden Uzun İhsan Efendi mi, yoksa bugünden tam üç yüz sekiz yıl sonra, sözgelimi İzmir’de oturan mahzun ve şaşkın adam mı?” Bu cümlesiyle Descartes’ın felsefesine uygun düşsel ve düşünsel romanıyla var olduğunu gösteriyor yazar. Karakterlerde de genel profilde ortak yön olarak en az bir zıtlık daha doğrusu bir aşırılık görülüyor. Mesela Alibaz’ın üç yaşına kadar afyonla uyutulduktan sonra bağışıklık kazanıp hiç uyumaması veya Arap İhsan’ın hiç korku nedir bilmemesi veya Uzun İhsan Efendi’nin uyuyarak tüm dünyayı seyahat edip görmesi, yaşananlara düşlerinde yön vermesi vs. Kurguyu anlatmayacağım lakin ilk sayfalarda sıkılanlara tavsiyem, okumayı bırakmayın efenim sonunda açılıyor. Siz de rahatlıkla bu sonsuz denize açılan yelkene yolcu olabilirsiniz umarım.

Ve son olarak, kitapta en sevdiğim bölümlerden birisi yakalanan casusla padişah arasında geçen bilgi üzerine olan kısımdır. Tabii bu casus da detaylı bir şekilde anlatılıp sonra birçok şey yapacaktır. Birkaç beğendiğim bölümü alıntılayıp ne demek istediğimi daha iyi anlatabilirim efenim:

“Her bilgiden şüphe eden Rendekâr, süphe ettiğinden şüphe edemiyor ve bundan da kendisinin varolduğu sonucunu çıkarıyordu. Yatsıya doğru Kubelik’in tercümesini bitiren Uzun İhsan Efendi, Rendekâr’ın bu fikri üzerine derin düşüncelere daldı. Düşünüyor olmasından kendisinin varlığı açık ve seçik olarak çıkıyordu. Fakat bu yolla insan, kendisinden başka hiçbir şeyin varlığını ispatlayamazdı. (…) Kendi kendine, “Düş görüyorum” dedi, “Düş gördüğümden şüphe edemem. Düş görüyorum, öyleyse ben varım. Varım ama ben kimim?”

(Sf. 45)

“Kendi payıma ben, dünyayı rüyalarımla keşfetmeye calıştım. Bu yeterince cesur olamadığımın bir göstergesi olabilir. Aynı hatayı senin de yapmana yol açmak istemiyorum. Sana izin veriyorum, git. Git ve benim göremediklerimi gör, dokunamadıklarıma dokun, sevemediklerimi sev ve hatta bu babanın çekmeye cesaret edemediği acıları çek. Dünyadan ve onun binbir halinden korkma.”

(Sf. 55)

“Bütün bu sorular onun hiç mi hiç merakını uyandırmıyor, cevapları da onu zerre kadar ilgilendirmiyordu. İstediği şey, eski güzel, rahat, endişesiz ve tekdüze günlere dönmekti. İnsanların dünya karşısındaki kayıtsızlığını da işte tam bu anda kendi zihninde yakaladı ve babasının sözlerine bir anlam vermeyi başardı: Bu dünyada insanların korktuğu tek şey öğrenmekti. Acıyı, susuzluğu, açlığı ve üzüntüyü öğrenmek onların uykularını kaçırıyor, bu yüzden daha rahat döşeklere, daha leziz yemeklere ve daha neşeli dostlara sığınıyorlardı. Dünyaya olan kayıtsızlıkları bazan o kerteye varıyordu ki, kendilerine altın ve gümüşten, zevk ve safadan, lezzet ve şehvetten bir âlem kurup, keder ve ıstırap fikirlerinin kafalarına girmesine izin vermiyorlardı. Oysa Uzun İhsan Efendi, Dünya’nın şahidi olmanın gerçek bir ibadet olduğunu sık sık söylerdi. Her insan şu ya da bu şekilde dünyayı okumalıydı.”

(Sf. 90)

“Sen! Oğlum! Sen benim zihnimde bir düş, düşüncesin. Bana şu anda dokunuyorsun. Ama ben sana dokunamıyorum. Çünkü düşlere dokunmak mümkün olabilir mi?”

(Sf. 127)

“Düşündüğüm için ben var değilim, sizler varsınız. Sizler benim zihnimdeki düşüncelerden ibaretsiniz.”

(Sf. 190)

“Üzerindeki cübbe nasıl ki yünden meydana geliyorsa, müzik de aynı şekilde sessizlikten meydana gelir. İşte, içinde yaşadığın dünya da, bu şekilde hiçlikten yaratıldı. Ama hiçliğin öteki adı olan boşluğun bir parçası artmıştı. Bu parça ikiye bölündü ve birisi, boş bir levha olarak sana verildi. Senin gördüğün karanlık işte bu levhadır. Boş olduğu için onbda elbette ki ışık yok, böylece sen levhada karanlığı görüyorsun. Ama dünyanın yaratıldığı boşluğun bir parçası olan bu karanlıktan sen, düşler yaratıyorsun.”

(Sf. 200)

“Sana karşı hissettiklerimi anlatmama imkan yok. Bir duygu anlaşılamıyorsa, duygu değildir zaten. Seni ta baştan öldürebilir ve ‘parayı’ alabilirdim. Ama bunu yapmak istemedim.Çünkü nasıl olsa elimdeydin ve benim için neredeyse o para kadar değerliydin. Sanki kasıtlı olarak karşıma çıkarılmıştın. Bu yüzden seni yakından incelemek istedim. Böylece güçsüzlüğün ve silikliğin ne olduğunu öğrenme fırsatı buldum. Aynı zamanda gücün ve her türlü iktidar tutkusunun da ne kadar büyük bir erdemsizlik olduğunu da bu sayede gördüm. Hayatta kalmak için bizler kadar çaba göstermiyordun. Yokedilmeye belki çoktan razıydın. (…) Güçsüz biri olan sen, her çeşit iktidar sahibi olan benim üzerimdeydin. Çünkü olaylara müdahale etmeden hepimizi gören, seyreden sendin. Seni ezdiğimizde ağlıyordun. Güçsüzlük belirtisi olarak yorumlanabilen bu şey aslında senin yaşamındı. Oysa biz taşlar kadar güçlü, bir o kadar da cansızdık. Gücün kendisinin ölüm olduğunu da senden böylece öğrendim.”

(Sf. 216)