Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.
Bir yazı yazmayalı neredeyse bir ay oldu, yoğun bir ay oldu fakat bu bir bahane değil tabii efenim. Bazı kitaplar vardır ki, onları okuduktan hemen sonra hissettiklerinizin biraz daha bekledikçe demlenip yoğun bir tat alacağını fark edersiniz. İşte o kitaplardan biri olan Fransız Teğmenin Kadını’nı okuduktan sonra bu tadı aldığıma kanaat getirince bu yazıya başladım. John Fowles’u ilk okuyuşum. Bu kitabıyla başlamakla iyi mi yaptım bilemiyorum fakat bir yerden başlamak gerekir, değil mi?
Romanın ilk bakışta görülen konusunu kısaca açıklarsak iki kadın arasında kalan bir erkek. Ne kadar da sade ve sıradan, değil mi? Ama asla bu kadarla kalmadı okurken, duyguların, güçlü duyguların ve bunlardan en öne çıkanı olan aşkın sınırlarının zorlanması var, varoluşunu gerçekleştirirken verilmesi gereken kararların yarattığı bunalım hali var, o dönemin gerektirdiği şartlar ve oluşan kültürün sosyal hayata yansımaları ve bunları yazdığı dönemle mizahi bir dille karşılaştırması var, yazarın romanıyla mücadelesi ve başarısız kalan müdahaleleri var… Yani hepsi bununla da kalmıyor, o döneme ait bilimsel düşünceler ve Tennyson, Hardy, Jane Austen, Marx veya Clough gibi yazar, şair ve düşünürlerden alıntılar da mevcut. Böyle samimi, açık ve aynı zamanda bilgilendirici bir üslupla ilk defa karşılaşıyorum ve seviniyorum.
Romanın başlarında döneme ve Charles Smithson’ın arkeolojiye, fosillere olan ilgisine dair açıklamalar olması ve kurgu boyunca yazarın buna benzer şeyleri serpiştirmesi aslında bir bakıma Emile Zola’nın Germinal adlı romanındaki yöntemiyle aynı. Fakat aralarındaki fark Zola’nın 1885’te yazdığı Germinal’de Kuzey Fransa’nın 1860’lardaki maden işçilerinin yaşadıkları ve hayat koşulları anlatılıyor; oysa Fowles’un 1969’da yazdığı Fransız Teğmenin Kadını’nda İngiltere’nin 1867 yılı ve civarındaki Victoria dönemini de kapsayarak bir İngiliz asilzadesi ile orta sınıf burjuvazisinden olan nişanlısıyla, asilzadenin aşık olduğu mürebbiyeyi anlatıyor. İkisi de anlatacakları dönemi derinlemesine araştırmış ve yazdıklarının her harfinde bu rahatlıkla hissediliyor. Bu benzerlik ise ikisinin de niteliğini oldukça yükseltiyor.
Victoria döneminde aristokrasinin ve asaletin yerini burjuvaziye bırakması ve fabrikalardaki işçilerin sonuna kadar sömürülmesiyle elde edilen paraları kazanan küçük orta sınıf insanları zamanla büyük itibar sahibi olmaya başladı. Bunlardan birinin kızı olan Ernestina ise Charles’ın nişanlısı ve ailesinin tek çocuğu, istediği anında olan ve bu nedenle şımarıklığı had safhalarda gezen ve bir o kadar da kendisinden yaşça büyük Charles ile evlenince bunu biraz dizginleyebileceğini düşünen bir genç kız. Charles’ın fosillerle ilgilenmesi bile (aristokrasi sınıfından olmasına nazaran) bir tür mizah aslında, geçmişe takılıp kalınan bir kişiliğin, sınıfın yansıması gibi. Oysa Ernestina modayla ilgilenen ve hep ileriye bakan birisi olarak görünüyor gözümüze.
Romandaki karakterlerden hangisinin ana karakter olduğu üzerine de çok düşündüm, hep kararlar vermesi gereken ve romanda fazlasıyla bulunduğu için Charles olabilirdi fakat sanırım asıl gizeme sahip olan ve kurgunun etrafında dönüp dolaştığı kişi Sarah olduğu için asıl ana karakter oydu. Sarah Woodruff ise Fransızca bilen bir mürebbiye ve Lyme Regis’e getirilmeden önce tek aklına gelen soru kıyısı ve denizi görüp görmediğidir. Tabii ki Lyme Regis denizi görüyordur ve Sarah için bu koşul yeterlidir. Çünkü diğer her şeyle başa çıkabileceğini, daha doğrusu bunları atlatabilecek kadar güçlü olduğunu düşünür. Bayan Poulteney bile onun karanlık ve “ahlaksız” geçmişini bir kenara koyarak onu evine aldığına göre Sarah, bunları başarmış ve insanların ruhunu okuyarak, kalbine dokunacak bir duygusallığa sahip olma yeteneğini kullanarak deniz manzarasına kavuşmuştur.
Ernestina teyzesinin yanına, Lyme Regis’e geldiğinde hep çok sıkılır. Burası küçük, denize kıyısı olan, kasvetli bir ortamı olan ve genelde yaşlılar ve kaba köylülerin bulunduğu bir kasabadır. Geldiği zamanlardan birinde teyzesiyle gittiği toplantı ve buluşmalardan birinde Charles ile karşılaşır. Ernestine onunla alaycı konuşur, eğitimlidir ve Charles’ı etkiler. Ama karakteri tam anlamıyla oturmamıştır ve hala bir çocuk gibidir, hayata dair pek çok şeyi umursamamakta ve dünyasını istediği gibi şekillendirmekle yetinmektedir. Modaya düşkündür, geleceğe dair planlar, hayaller kurar ve bunların gerçekleşmesini beklerken anın tam anlamıyla tadını çıkaramaz.
Sarah o anlatmakla, yaşa(t)makla bitmeyecek kadın… Her bakışının, kelimesinin, ifadesinin bir anlamı olan ve karşısındakini istediği an allak bullak eden, sevindiren, üzen, şaşırtan kadın. Geçmişine dair çok az bilgi mevcut, gizemi artıyor. O gizemi tutku ve aşkla bileştirince nasıl sarsıcı bir etki yarattığını tasavvur etmekte zorlanıyorum. Bir kısım huzur ve sevinç varken, bir kısım da şaşırtıcılık ve kafa karışıklığı. Buluştukları yerler – Common Ware korulukları veya Endicott Aile Oteli- de, insanın hem huzur bulacağı hem de tedirgin olacağı yerler. Sarah mekanları seçerken bunu bilinçli veya bilinçsiz yapmış olabilir, fakat hep kendisine uygun yerlere gidiyor. Dönemler boyunca böyle kadınlar varolagelmiştir. Toplumun gerektirdiği şartları mantıksız ve anlamsız bulan, toplumdan ayrılan, onu reddeden ve farklılığıyla yaşamayı bilen kadınlar. Ve erkekler tabii, sadece kadınlar olmuyor bunu yapanlar. Fakat kadına yüklenen mana daha baskıcı ve daha ağır bir yüke sahip olan bir anlayış olduğu için kadınların başkaldırısı daha değerli görünüyor benim gözümde. Böylesi bir mücadeleye sahip olan ve kendisine sahip olunamayan kadın imajı her zaman mevcut olacaktır. Eğitimli, kendini bilen, hassas ve bir o kadar cesur, empati gücü yüksek ve güçlü, özgürlüğünü kimseye rehin vermeyen ama paylaşmasını bilen, hayatı ve insanları anlayan, ilgilenen kadınlar… Onlar hep var olsunlar!
Viktorya döneminin belirgin özelliklerinden faydalanan yazar, görev kavramının ne kadar mühim olduğunu vurgularken aslında Viktoryenlerin ne kadar çelişkili bir yaşama sahip olduğunu gözler önüne seriyor. En katı ahlakçıların kafasında dönen grup seks fantezileri, birbirini çok sevse de sadece namuslu öpücüklerle yakınlaşabilen ama uzak kaldıklarında akıllarında binbir hayalin geçtiği çiftler, bilimin uygarlığımızın ilerlemesi için kuşkusuz önemli olduğuna kanaat getirenlerin uyuşukluktan bir kitap bile yazmadığı –hatta bununla uğraşmayı düşünürken bile canının sıkıldığı-, veya centilmen adamların bulunduğu Londra’da her adım atılan sokaktan birinde genelev bulunması ve bunların fazlasıyla iş yapması gibi çelişkilerin kol gezdiği bu dönemdeki aşk hikayesinde de bir ikilem bulunması tesadüf değil. Sarah gibi tutkulu ve özgür ruhlu bir kadın mı, yoksa Ernestina gibi toplumun kabulünü görmüş fakat hafif şımarık bir hanımefendi mi?
Aralarında çok kısa ve az sıklıkta görüşmeler olmasına rağmen Charles ve Sarah arasındaki iletişimin etkileri uzun süre karmaşık duygular ve izlenimlere rastlıyoruz. Mesela Charles, Londra’ya geldiğinde aklına Sarah gelir ve insanlara bakarken onu gördüğünü sanır birkaç insanda. Bir kızın evine gittiğinde ise, adının Sarah olduğunu duyunca bu isim karşısında dayanamaz ve kusar. Hayatını ve bedeninin tamamını o kaplamıştır, yolculuklarda bile aklına o gelir. Onu düşünmekten kendini alıkoyamaz, onu gördüğünde ise ne yapacağını, ne diyeceğini bilemez. Sarah için de bu böyle, fakat onun kendine olan güveni ve rahatlığı Charles gibi tedirgin ve kararsız hissetmesini engelliyor.
Zaman zaman yazarın da bu aşka, kurguya müdahale etmeye çalıştığı ama artık bir süre sonra karakterlerin onun kontrolünden çıktığı –Sophie’nin Dünyası’nı hatırlayanlar bu üslubu benzer bulacaktır- ve kendi varoluşlarını gerçekleştirdiği görülecektir. Mesela kitapta iki sonun bulunması gibi. Ve mesela bu kitabın filme uyarlanmış halinde –Meryl Streep ve Jeremy Irons gibi iki muhteşem oyuncunun başrolde olduğu versiyonu- de kitabın hangi sonunun çekileceği merak konusu oluyor. Film de romandan farksız değil, iki dönemde yaşayan iki aynı görünümdeki karakterlerin yaşadıklarını ele alıyor, fakat bunu bu kitabın filmini çekerken yapması kafa karıştırıcı ve etkileyici benim nezdimde. Hem de ilk başta sahnede yönetmenin “Action!” diye bağırarak başlaması ve sahnenin dekorlarıyla beraber filmde görünmesi acaba kamera arkasını mı indirdim yanlışlıkla diye düşünmeme neden oldu. Fakat hayır, tam tersine yönetmenin (Karel Reisz’ın) amacı da bu. Bana kalırsa sonlardan olması gereken Sarah’nın kendini gerçekleştireceği son olan ikinci sondur. Ve filmde ilk son olan mutlu versiyon çekilmesine rağmen, yönetmen gerçek hayatta bunun olmayacağını da anlatmak isteyerek oyuncuların hakkında ikinci sonu gerçekleştiriyor…
“…Belki de zamanı bol, anadan doğma bir amatör olan Charles’ın farkında olmadan onlara bağlanmasının nedeni buydu; kuşkusuz bilimsel sebepleri de vardı ve onun gibi bu hobiye gönül verenlerin yanında üzüntüyle Echinodermia’nın “utanç verici bir biçimde ihmal edildiğini” söylerdi; bu kadar küçük bir alanda böylesi fazla zaman harcamayı haklı göstermek için sık kullanılan bir bahanedir bu.” (Sf. 52)
“Görseniz, gülmeden edemezdiniz; çünkü, rolü için tepeden tırnağa kuşanmıştı. Altı çivili sağlam botlar ve kalın flanel pantolonun üzerine çekilmiş tozluklar giymişti. Üzerinde dar ve gereksiz yere uzun bir palto vardı; kafasında ne açık ne koyu bej renkli, geniş kenarlı bez bir şapka; elinde Cobb’a gelirken yolda satın aldığı kocaman, dişbudak ağacından yapılma bir baston; sırtındaki devasa çantada lüzumsuz yere ağırlık yapan çekiçler , paket kağıdı, defterler, ilaç kutuları, keserler ve kimbilir daha neler vardı. (…) Keyif denen bir şey kalmamış mı diye merak ediyor insan. Mesela Charles daha ince giysilerle daha rahat edebileceğini nasıl anlayamıyor? O şapka hiç de lazım değil. O çivili botlar da kayalık bir kumsalda buz pateni kadar gereksiz.
Evet, gülüyoruz. Ama en rahat olanla en çok tavsiye edilen arasındaki bu uçurumda övgüye değer bir şeyler vardır belki de. İki yüzyıl arasındaki bu çekişme konusu yine karşımıza çıkıyor: Bizi yönlendiren görev mi olmalıdır, yoksa olmamalı mıdır? Eğer, gerektiği gibi giyinme, her olasılığa hazır olma saplantısını, sadece aptallık, ampirik olana gözlerini kapama olarak değerlendirirsek, sanırım ciddi –daha doğrusu havai- bir hata yapmış oluruz atalarımız hakkında; çünkü modern bilimimizin temellerini atanlar, Charles’tan hiç de farkı olmayan, onun o gün yaptığı gibi aşırı giyinip kuşanan kişilerdi. Bu konudaki aptallıkları çok daha önemli bir konudaki ciddiyetlerinin belirtisinden başka bir şey değildi.” (Sf. 53)
“Sarah akıllıydı, ama onun aklı çok nadir bulunan bir türdendi; bizim modern zeka ölçüm testlerinde asla ortaya çıkmayacak bir zeka. Analitik, problem çözmeye yatkın bir akıl değildi onunki kesinlikle, başını en çok ağrıtan konunun matematik oluşu da kuşkusuz bunun bir göstergesi. Ne de canlılık ve espri yeteneği olarak göstermişti kendini bu akıl; hatta daha mutlu olduğu günlerde bile. İnsanlara değer biçme konusunda pek tekin olmayan -hiç Londra’ya gitmemiş, dünya yüzü görmemiş biri için tekin olmayan- bir yeteneği vardı; insanları kelimenin tam anlamıyla anlardı.” (Sf. 58)
“Beni ayakta tutan utancım, diğer kadınlar gibi olmadığımı bilmek oldu. Hiçbir zaman bir kocam, çocuklarım olmayacak, onların o masum mutluluklarını yaşayamayacağım. Onlar da bu suçu neden işlediğimi asla anlamayacaklar.” Sanki söylediği şeyin ilk kez farkında varıyormuşçasına durakladı: “Bazen onlara acıyacağım bile geliyor. Onların anlayamayacağı bir özgürlüğüm var. Hiçbir hakaret, hiçbir suçlama beni rahatsız edemez. Çünkü o sınırların dışına çıkardım kendimi. Ben hiçbir şey değilim, artık insan bile sayılmam. Ben Fransız Teğmenin Orospusuyum!” (Sf. 179)
“Kara bir şimşeğin ışığı altında, bütün hayatın paralel olduğu birden içine doğdu: Evrim, mükemmelliğe doğru yükselen dikey bir şey değildi, yataydı. Zaman bir aptallıktan ibaretti, varoluşun tarihi yoktu, hep şimdiydi, hep aynı şeytani makineye kısılıp kalmaktı. Gerçekliği kapatmak için insanoğlunun diktiği bütün o rengarenk perdeler: Tarih, din, görev, mevki; hepsi yanılsamaydı. Dumanlı kafayla hayal edilen şeyler.” (Sf. 210)
“ On dokuzuncu yüzyılda karşımıza neler çıkıyor? Kadının kutsal olduğu bir çağ; on üç yaşında bir kızı birkaç pounda satın alabilirdiniz. Sadece birkaç saatliğine istiyorsanız üç beş şilin yeterliydi. (…) Kadın gövdesi hiç bu kadar örtülmemişti; bütün heykeltıraşlar çıplak kadın vücudu yapma yeteneklerine göre değerlendiriliyordu. Cinselliği anlatırken öpücükten öte giden ve edebi değeri olan tek bi roman, oyun ya da şiir yazılmamışken, Dr. Bowd’un herkes tarafından velinimet sayıldığı; pornografik yayınların sayısının inanılmaz boyutlara ulaştığı bir çağdı bu.” (Sf. 273)
“Birbirlerine ne kadar zaman baktıklarının farkında değildi Charles. Ona sonsuzluk gibi geldi, oysa topu topu üç dört saniye sürmüştü. İlk önce elleri harekete geçti ikisinin de. Gizemli bir ahenkle parmakları birbirine geçti. Sonra Charles bir dizinin üzerine çöküp tutkuyla onu kendine bastırdı. Ağızları ikisini de şaşırtan vahşi bir çılgınlıkla birleşti; öyle ki Sarah dudaklarını kaçırdı. Charles yanaklarını, gözlerini öpücüklere boğuyordu. Elleri sonunda o saçlara dokundu, onları kavradı, bu yumuşaklığın altındaki küçük kafayı hissetti, tıpkı kollarında ve göğsünde onun ince kumaş altındaki gövdesini hissettiği gibi.” (Sf. 351)
“En büyük düşmanı sıkıntıydı; Paris’te bulunduğu bir akşam artık ne Paris’te olmak istediğini ne de İtalya, İspanya ya da Avrupa’nın herhangi bir yerine gitmek istediğini anlayınca, onu sonunda eve dönmeye iten de bu sıkıntı oldu.” (Sf.430)
“Onun karşısındaki gerçek üstünlüğünü kavradı: Asalet, eğitim, cinsiyet değildi bu, hayır; bir verme yeteneğiydi, yani taviz verme yeteneksizliği. Sarah ancak sahip olmak için verebilirdi, ona sahip olmak için… belki karakteri yüzünden, belki kendisindeki sahip olma dürtüsü çok güçlü olduğu, tek bir fetihle tatmin olmadığı için, belki de… ama bilemiyordu, bilemeyecekti –ona sahip olmak yeterli değildi. (Sf.463)
