Yazıyı okurken bu linkteki müziği dinleyebilirsiniz efenim.
Öncelikle yazardan ve edebi kişiliğinden, sonra da eserinden bahsedecek, biraz irdelemeye çalışacağım. Yazarın bilhassa kendi kişisel özelliklerine dair birçok dedikodu, bunun yanında hikaye ve yakın arkadaşlarının aktardığı anılar mevcut. Bunlardan birçoğu insanı hayrete düşürebilir, bu durumda “Yazarın hayatına dair detayları öğrenmek kitabın kendisine olumlu/olumsuz etki eder mi veya bu kişisel detayları öğrendikten sonra yazdıklarını onlarla ilişkilendirmek eseri edebi olarak değersiz kılar mı?” sorularıyla karşılaşabiliriz. Metodoloji dersinde gördüğümüz “Adam Karalama” türüne giren mantık hatalarına yer vermeyecek şekilde okur ve kişiyi eserinden ayrı bir varlık olarak görürsek (ki, Abdülhak Şinasi de Ali Nizami Bey’in ayakkabılarını kendisinden ayrı bir kişiliğe büründürüp onları farklı bir oluşa sürüklemesine benzer) bu mevzuda herhangi bir şeyden etkileneceğinizi sanmıyorum. Fakat Abdülhak Şinasi Hisar’ın kişisel hayatına dair birçok kaynağı burada belirterek ilgilenmek isteyenlere yardımcı olmak isterim tabii :
– Taha Toros arşivleri, İstanbul Şehir Üniversitesi’ne ait
– Servet Sami Uysal’ın Bir Abdülhak Şinasi Hisar Vardı kitabı
Abdülhak Şinasi Hisar 1887 doğumludur, 76 yıl geçirdiği dünyadan 1963 yılında ayrılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun İstanbul’unda doğan yazar, Türkiye Cumhuriyeti’nin İstanbul’unda ölmüştür. Babası Abdülhak Hamit Tarhan ve Şinasi’yi çok sevdiği için bu iki şahsın isimlerini oğluna koymuştur. Bir dönem ailesinden habersiz Paris’e kaçmış orada Prens Sabahattin, Yahya Kemal gibi insanlarla iletişim kurmuştur. Yazar eserlerinde birçok tasvirle ve renklerle, canlandırmalarla beraber romandaki karakterler, evler ve hatta masalar ayakkabılar bile bir kişilik kazanmıştır. Yazdıklarını okudukça Marcel Proust’un yazdığı izlenimine kapılabilirsiniz, fakat bu sadece Abdülhak Şinasi Hisar’a aittir. Onun özgün üslubuyla karşılaşmak benim için başlı başına bir hazine oldu. Onu araştırdıkça öğrendiklerim ve okuduğum kitaptaki anlatımı birleşince gerçek bir sanatkârla karşı karşıya olduğumu heyecanla fark ettim. Eski zamanlara ait bir röportajını okuyunca da ne demek istediğimi daha iyi anlarsınız efenim. Buyrun “ http://hikayeokulu.blogcu.com/abdulhak-sinasi-hisar-ile-son-eseri-uzerine-bir-roportaj/4939142 “ Özellikle bu kısım beni benden alıyor efenim.
“ Hâlbuki romancı, eğer ciddî bir sanatkâr ise, bilhassa romandaki kahramanın hayattaki haki kî şahsiyetiyle alâkadar olmaz. Romancı, kahramanını tam ve canlı bir model üzerine vücuda getirmek isteseydi, yalnız anlatmak istediği adamı tamamıyla bilemeyeceği ve tamamıyla anlayamayacağı için, gerektiği gibi canlandıramaz, bir adanı hakkında üstünkörü bildiklerini söylemiş olmaktan başka bir şey yapmış bulunmazdı. Bu itibarla romancı, daima tekmil hatıralarını, hülyalarını, hayalini ve istidadını çalıştıracak, daima gördüğü, tanıdığı, bildiği başka birçok insanları birbirine karıştıracak, yani, Arapçası halledecektir. Böylelikle onun yaptığı, birçok insanlardan karışma, bir insan yaratmaktır. Bu da cidden dünyada yeni bir adanı demektir.
Cervantes’in Don Kişot’u doğduğu zaman “Don Kişot kimdir?” diye sormuşlardır. Halbuki Cervantes olmasaydı Don Kişot olur muydu?
“Madame Bovary kimdir?” diye sorulduğu zaman “Madame Bovary benim!…” diye cevap veren Flaubert olmasaydı bugün hâlâ bir Madame Bovary yaşar mıydı? ”
Kitabın ilk taslağı sayılabilecek olan “Bir Geçmiş Zaman Hikâyesi”ni istediği ilaveler ve detaylarla içindeki boşlukları doldurmuş ve böylece bu kitap ortaya çıkmıştır. Bazı insanlar bu karakterin gerçekte kim olduğunu veya kimden esinlendiğini merak etmiş birkaç Avrupa sefirine dair tahminlerde bulunmuştur mesela. Ancak bunlardan herhangi biri bile doğru olsa da, hiçbir şey değişmez efenim. Mühim olan kitap ve sanatıdır. Bu tıpkı Albert Camus’un 1930’da başladığı Mutlu Ölüm kitabını yarıda bırakarak, Yabancı kitabına başlaması ve aslında Yabancı’nın Mutlu Ölüm’e çok benzer noktaları olmasına benziyor(Karakterlerin Mersault soyadına sahip olması, karakterlerinin benzerliği vs.). Fakat Mutlu Ölüm kitabı – 1938’de bitirilmesine rağmen- yazarın ölümünden 10 yıl sonra yayınlanmıştır ve neden bu kitabı yayınlamayı ertelediği hakkında bir şey bilinmemektedir.
Kitaptaki ana karakter olan Ali Nizami Bey, belirli bir standart yakalamış, çıtasını fazlasıyla lükse yükseltmiş ve her şeyi gösterişle halletmeyi kendine görev sayan, bu sayede kendi değersizliği ve boşunalığını örtbas etmek isteyen bir zattır. Kitabı çocukluğundayken onun evine gidip gelen ama Ali Nizami Bey’i nadiren gören, onun hakkındaki bilgileri de annesi ve evde toplanan diğer hanımlardan, çevredekilerden duyan biri anlatır. Ve kitapta birçok eski döneme ait kelime vardır, fakat okumaya azmeden onları araştırıp öğrenmeye çabalamasını da bilmelidir. Bu kişinin çocukluğuna dair bahsettikleri bile o kadar canlı ve sarsıcıdır ki, siz de o anlarda yaşar sanki Ali Nizami Bey’in tablolarına hayret ve heyecanla bakar ve bir daha asla -onlarca sergi, galeri ve müze gezmenize rağmen- orada gördüğünüz tabloların tadını yakalayamayacağınızı hissedersiniz. Fakat aslında bu tablolar, eşyalar, kuşlar, yurtdışından getirilip yetiştirilen kimsenin bilmediği rengarenk çiçekler ve tümüyle şaşaa Ali Nizami Bey’in maskesidir. Aşk maceraları dilden dile dolaşır, hep yakalanma korkusuyla –o dönemde baskı rejimi (Abdulhamit) vardır- olmadık planlar gerçekleştirir ve bundan gurur duyar, aşkları bitmek bilmeyen dedikoduları getirir devamında. Hepsi onun sığınağıdır, başka bir şeyle yani aslında kendisiyle yüzleşmenin imkansız olduğunu düşünerek kendini bunlarla oyalar. Duyanların anlatanların da bunlardan dolayı kendisini yadırgarmış gibi görünseler de, aslında herkesin sessiz kaldığını hatta gıpta ettiğini duyumsar. Çünkü o Avrupaidir, batıya dair birçok şeyi almıştır kendine. Fakat alması gerekenleri değil. Tam tersine kendisini “1000 odalı bir Saray” olarak oluşturmuştur fakat bir temeli yoktur ve olamaz! Bazı şeylerde çok dikkatsiz umursamazdır. Ve selam alıp vermesini bile bilmez, sırf bu yüzden arkadaşlarından bazısıyla arası bozulur. Çünkü iletişim kurmakta sıkıntıları vardır, bazen kendi bile kendini kontrol edemez, sadece sürüklenir oradan oraya, kaybolmuş gibidir.
Uç noktadadır Ali Nizami Bey, korkar ama bunu dışarı vuramaz. Ölümden o kadar korkar ve kaçar ki, Karacaahmet Mezarlığı’na göz atmak bile istemez. O mezarlara bakmak bile onun ölümü hatırlamasına neden olacaktır, bu küçücük işaret bile ne derece endişelerle baş etmeye çalıştığını gösterir. Bunları bastırdıkça maskesini daha da muhteşem hale getirmek için çabalar. Fakat bir süre sonra artık dayanamaz hale gelir, babası vefat eder ve tüm malvarlığı elinden avucundan kaybolur tüm parasını çarçur eder borçları da bir o kadar birikmiştir. (Bunların hepsi sosyolojik, tarihi, psikolojik, edebi birtakım çıkarımlar gibi görünebilir, okuyunca bunlara dair bir şey görseniz bile, böyle resmiyetle anlatılmadığını da göreceksiniz. Nasıl desem, tavuskuşları bu kitapta sadece 3-4 sayfada anlatılıyor ve binlerce sayfa yazılsa dahi bu anlatıdaki tadına ulaşamaz, öylesine biricik.)
Ali Nizami Bey’in annesi Pembanım karakterler arasından en sevdiğim oldu, onun o kendine özgü çocuksuluğu ve masum halleri beni çok hassaslaştırdı okurken, öyle bir şey ki anneannem orada duruyor gibiydi. Pembe yanakları ve tüm tatlılığıyla bana tebessüm eder gibiydi o kitap satırlarında. Bir de Hüseyin Ağa, Ali Nizami Bey’in yaptıklarını, maceralarını, israf ettiği onca paranın karşılığında aldığı her şeyi tasvip etmeyen ve içtenlikle de bunların hepsine karşı çıkan tek kişi. Evin ihtiyar ve somurtkan lalası olan Hüseyin Ağa bir “eski dönem” insanı olarak çıkar karşımıza. Maddiyattan çok maneviyata değer veren, geleneksel olarak yaşamayı kendine amaç edinmiş bir zat.
Parası suyu çektikten ve tüm malvarlığını kaybettikten sonra, ziyarete gittiği akraba eş dostlarının evinde küçük eşyalarını çalmayı – kendi tabiriyle “ sadece alıp götürmeyi”- kendine hak sayar ve bundan dolayı herkes işin aslını anladığından üzülerek Ali Nizami Bey’e kapılarını kaparlar.
Yaşadığı bu sıfır noktası sonucunda Ali Nizami Bey’in bastırdığı tüm şeyler ortaya çıkmış ve gösterişine –maskesine- dair her şeyi bir kenara atmış, sarayı bir harabeye dönüşmüştür. Oradan tek sağ kalan molozların arasındaki çok eskilerden kalma bir Şark divanıdır. Ona kurulmak ve Doğu’nun duygusal, mistik, uhrevi yönünü sonuna kadar yaşamak ister Ali Nizami Bey; yine bir uç noktaya konuşlanarak şeyhliğe soyunur. Tek müridi Hüseyin Ağa’dır fakat o bu hususu düşünmez bile. Hala bir şeyler üretmekten kaçınır, kendi yazmış gibi okuduğu şiirlerin aslında ünlü şairlere ait olduğunu belirtme gereksinimi duymaz.
Anlatıcımız, tüm bu değişime tanık olduğunda şaşkın ve müteessir olur. Bir köprüde karşılaştıktan sonra birkaç kez de dergâhını ziyaret ettiği Ali Nizami Bey’i tanıyamamaktadır. Onun bu duygularıyla beraber karşısındakini anlatırken kullandığı tasvirler ve izlenimlerini aktarmaktaki yetkinliği gözümün önüne Ali Nizami Bey’i, köşkünü, dergâhını vb. her şeyini kanlı canlı bir şekilde getiriyor. Onun da olaylara bakış açısındaki o eskiye dair özlem ve inancın sakinlik ve dinginliğin anahtarı olduğuna dair varsayımları göze çarpıyor hemen.
Ali Nizami Bey’in yanına bir daha gitmese de ona dair bazı havadisler alır. Zamanla Ali Nizami Bey’in gerçekten çıldırdığı ve olmadık yerlerde bağırıp çığırdığını ve hastaneye yatırıldığını öğrenir. Son zamanlarında delirdiği ayan beyan anlaşılır. Onu bu deliliğe iten büründüğü maskenin ömrünün sonuna gelmesi ve sadece asıl olan kendisiyle kalakalmasıdır. Ya da belki de sadece beynindeki bir tümör, belki de ikisi. Fakat tek gerçek şu ki, bu Ali Nizami Bey’in sonunu getirmiştir. Bir an önce kurgunun nasıl ilerlediğini görmek isteyip satırları rüzgârdaki yapraklar gibi savurmak isterken bu sonla karşılaşmak… Beni üzen de budur efenim.
“ (…) O zamana kadar Ali Nizami Bey de, hulasa itibarıyla, bütün akrabaları, etrafındaki insanların çoğu ve biraz da hemen bütün insanlar gibi, kendisine fazla güvenen, fazla kıymet veren, gösteriş meraklısı, biraz sanat meraklılığı taslayan, ani öfkelere kapılan, ötekine berikine kızan ve çatan, bütün tabiat ve maneviyatında, birbirine karışık olarak, bir hayli sathilik, biraz da acayiplik bulunan bir adamdı. Böylelerinin ekseriyetle sıhhatleri nispetinde sathi kalarak burunlarının ötesini göremediklerini; fikirleri etlerinden çözülemeyerek, maddi olmayan bir şeyi iyice düşünemediklerini ve hep gürültücü ve kaba zevklerle iktifa ettiklerini daima görürüz.
Böylelerinin biraz derince duymak, biraz serbestçe düşünmek için, bir parça buhranlı bir hassasiyete geçmeleri, biraz hasta olmuş olmaları lazım geldiği, fazla ince sayılan bazı his ve fikirlerin ruhlarına ve kafalarına ancak duydukları bir elemin, çektikleri bir ıstırabın delaletiyle ve adeta geçirdikleri bir hastalığın süzgecinden geçerek gelebildiği hakikati bu defa bu vakada bir karikatüre benzeyen bir katiyet ve mübalağa ile meydana çıkmıştır (…) ” (Sf.73)
“(…) Bazan da sebepsiz yere yahut hatır ve hayale gelmez bir sebep yani vesile ile veyahut beklenmez ve beklenmedik hadiselerin yeniliği, şiddeti ve tesiri karşısında birdenbire zihnimiz öyle harikulade bir feyiz ve küşayişle açılır ki bu anlarda görüp teşhis ettiğimiz hakikatler karşısında hayatımızın bütün ölçü ve ayarlının değiştiğini duyarız. Bu zamanlarımızın kuvveti ve şiddeti yanında bunların haricinde geçen zamanlarımızın faaliyeti bir uyanıklığa nispetle bir uyuklama gibi kalır. (…) “ (Sf. 83)
İyi okumalar efenim.
